Yüzeysel akışa geçen sular, başlangıçta küçük yarıntılar oluşturur. Çevre-
den de yüzeysel akışa geçen sular bu yannülarda toplanır (Şekil-1 A).
Aşındırmanın [terlemesiyle, yarıntılar derinleşip gelişir ve yakınında bulunan
diğer yarıntılarla birleşir. Akarsuların yataklarını kazmalarıyla eğimli sahalar
parçalanır (Şekil-1 B),
Akarsu, bir yandan derine doğru aşındırma yaparken, bir yandan da kendi-
Sine kavuşan yan kollarıyla birlikte yana doğru aşındırma yapar. Böylece
akarsu yatağına derince gömülür ve aşındırma devam eder (Şekil-1 C).
Akarsu, yan kollarıyla birlikte ve yamaçlarından İnen sel sularıyla yamaçları
İşleyerek basıklaşünr. Yana doğru aşındırmayla ana akarsuyun .yafağl
genişler ve akarsu kıvrım yaparak (menderes, büklüm) akar. Topoğrafya
aşınarak basıklaşır (Şekil-1 D).
Son aşamada akarsu denge profiline ulaşır ve akarsu vadisinde taşkın
ovası oluşur. Ova içerisindeki taşkınların etkisiyle akarsu sık sık yer
değiştirir. Ana vadi boyunca alüvyal şet gölleri Oluşur (Şekil-1 E).
Akarsuların beslenme kaynaklan;
— yağış sulan,
— yeraltı sulan,
- eriyen kar ve buzul sulandır.
Akarsuyun oluşum ve gelişimini,
- İklim (sıcaklık va yağış),
- arazının eğim ve Geçirgenlik özellikleri,
— yeraltı sulan
Yağış miktarının fazla olduğu yerlerde büyük akarsular oluşur.
ÖRNEK SORU:
Karasal İklim bölgelerinden kqmklarzn
akarsularm akımkn ilkbahar ayknnü kar
erimelerine bağlı olarak anar.
Buna göre, aşağıdaki akarsulardan han-
gişinin İlkbahar aylarındaki akım yük-
selmelerinin temel nedeni olarak kar
erimeleri gösterilemez?
A) Kongo
q voıga
E) Tuna
ÇÖZÜM:
D) Obi
Kongo Nehri ekvatoral iklim bölgesinde
yer almaktadır. Bu nedenle ahm yüksel-
melerlnln nedeni olarak kar erimeleri gös-
ÖRNEK SORU:
L Ahş hm
II. Akım miktarı
III. Akım düzeni
IV. Uzunmğu
Akarsuların yukarıdaki
hangileri, bulunduğu
Özelliğine bağlıdır?
YANIT: A
niceliklerinden
bölgenin İklim
e/ Kurak ve sıcak İklim bölgeleri, bir akarsuyun kaynak sahası olamaz.
Eğimli arazilerde yağış Sularının büyük bölümü yüzeysel akışa geçtiği
İçin akarsu ağı düz Ovalara göre daha yaygındır.
v/ Geçirimli Ve gözenekliliğin Çök Olduğu arazilerde (kireçtaşı), yeraltına
sızma fazla olduğu İçin zayıf bir akarsu ağl oluşur. Buna karşın geçirim-
İlliği az Olan araziler (killi araziler) üzerinde daha sık akarsu ağl Oluşur.
Bütün yıl boyunca akışa sahip akarsulara Sürekli akarsular denir. Akımı
bütün yılı kaplamayan akarsulara da süreksiz akarsular denir. Süreksiz
akarsular genel olarak yağışlı mevsimde oluşup kurak mevsimde kurur. Bu
tür akarsulara mevsimlik akarsu adı da verilir.
Yağışlardan ve kar erimelerinden sonra bir yamaç boyunca akan sulara
selinti sulan adı verilir.
Bir akarsuya bağlanan ve akarsuyu besleyen daha küçük akarsulara, akar-
suyun kollan denir.
Bir akarsuyun doğduğu ve akışa geçtiği yere kaynak, denize veya göle
döküldüğü yere ağız, İçinde aktığı yüzeye yatak (mecra, çığır) adl verilir.
Ccğraya 1-2 Konu Anlatım" / Soru Bankası
A)lveıı
c)llvem
DIII EN
E) 111 velV
çözüw.
,4hrşu ahm miktarı ve akım düzeni yağış
rniktan, yağış rejimi, kar erimeleri gibi İklim
Akarsuyun kaynağa yakın olan kısmına yukarı çığır, ağza yakın kesimle-
rine aşağı çığır, aşağı çığır de yukan çığır arasında kalan kısma orta çığır
Bir akarsuyun hm;
— akarsu yatağının
akarsu yatağınm eni daraldıkça,
— taşınan su miktüi arttAça
- Akarsu Havzası
Bir akarsuyun, kollarıyla birlikte sularını topladığı alana akarsu havzası
thnİr (Şekil-2).
Akarsu havzaları çeşitli büyüklükte olabilir, Bir akarsuyun havzası
büyüdükçe taşıdığı Su miktarı artar.
İki havzay birbirinden ayıran sınıra su bölümü çizgisi denir. Su bölümü
çizgisi, İki hawa arasındaki en yüksek kesknlerden (tepeler, sırtlar, doruk-
lar) geçer (Şekil-2 C).
Bir akarsu, datize veya göle dökülebilir. Bununla birlikte buharlaşmanm
şiddetli Olduğu yerlerde suyunu kaybederek veya geçirimliliğin lazla
Olduğu yerlerde yer altına sızgak deniz veya göle ulaşmadan Oltadan
Akarsu havzaları. sularını denize ulaştırıp ulaştırmamasına göre açık havza
ve kapalı havza olarak ikiye ayrılır.
Akarsu denize dökülüyorsa açık havzadır.
Akarsu sularmı denize ulaştıramıyorsa, dışa akışı olmayan bir göle veya
bataklığa ya da yeraltına sızma ve buharlaşmayla kayboluyor-
şa kapalı havzadır.
Bir havzada. akarsu kollarıyla birlikte akarsu ağını Oluşturur (Şekil-3).
Şekil-2: Akarsu havzası ve Su bölümü çizgisi
Akarsu ağının şeklini;
• — arazinin eğimi,
— arazinin geçirgenlik durumu,
— yerşekleüün ve d*larm doğrultusu
özelliklerine bağlıdır.
—310—
YANIT: C
—311—
ÖRNEK SORU:
Aşağıdaki haritada, bir bölgede yer alan
akarsular numaran olarak gösterilmiştir.
Defiiz
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi
haritadan çıkarılabilecek doğru bir
yargıdır?
A) Akarsular daha çok yağmur sularıyla
B) Bölgede iki kapalı havza bulunur.
C) Bütün akarsuların akış yönü kuzey
D) L akarsu mevsimlik akarsudur.
E) V. akarsuyun hm II. akarsudan fazladır.
ÇöZüM:
Bir havzada akarsu, sularını denize
ulaştıramıyorsa veya dışa akış' olmayan bir
göle döküyorsa kapalı havzadır. Bölgede
verilen L ve III. akarsular, dışa akışı olma-
yan bir göle dökülmektedir. Diğer üçü İse
sularım denize ulaştırıyor.
YANIT: B
Coğrafya 7-2 Konu Anlatımlı / Soru Bankası
