ÜÇ KUVVETLER
2. Tortul (Çökel, Sediment) Kayalar
Başta akarsu olmak üzere, dış kuvvetlerin etkisiyle yüksek yerlerden
aşındırılan malzemeler, alçak sahalarda, göl veya deniz tabanlarında birik-
İrilir. Çeşitli boyutlardaki bu malzemelerin «İI, mil, kum, çakıl vb.)
sertleşmesiyle tortul kayalar oluşur. Tortul kayalar tabakalar halindedir ve
İçlerinde fosil (canlı kalıntıları) bulunur.
Tortul taşlar oluşum Özelliklerine göre üç gruba ayrılır:
a. Fiziksel (kırıntılı, taneli) Tortul Kayalar
Ayrışma ya da parçalanmayla Oluşan kil, kum ve çakılların, dış kuvvetlerin
etkisiyle çukur sahalarda biriktirilmesiyle Oluşur. Bu taneli parçaların
zamanla birleşip şenlaşmeşiyle, klitaşl, kumtaşı, çakıltaşl, konglomera
gibi kayalar Oluşur.
b. Kimyasal Tortul Kayalar
Suda çözünmüş, eriyik haldeki maddeler, sığ deniz veya göl ortamında,
suların buharlaşmasıyla tabanda çökelir. Bu şekilde oluşan kayalara örnek
Olarak, kireçtaşl (kalker), alçıtaşl (jips) ve traverten verilebilir.
c. Organik Tortul Kayalar
Bitki kalıntıları veya hayvan iskeletlerinin deniz veya göl ortamında birikme-
giyle oluşmuştur. Taşkömürü, linyit, mercan kalkeri, tebeşir bu kayalara
Örnek verilebilir.
3. Başkalaşım (Metamorfik) Kayalar
Tortul, püskürük veya diğer başkalaşım kayaları, yüksek Sıcaklık ve basınç
altında kalarak, zaman İçinde yapılarında fiziksel ve kimyasal değişimler
olur. Bu olaya metamorfizma ve bu olay sonucunda oluşan kayalara
başkalaşım kayaları denir,
Örneğin, yüksek SICakllk Ve basınç altında kalan kalkerden mermer, granit-
ten gnays, kömürden elmas, kumtaşından kuvarsit, kil taşından mika
JEOLOJİK DEVİRLER
Yaklaşık 5 milyar yaşında olan Yerküre, varolduğundan bu yana sürekli
değişim Çerisindedir. Bu süre İçerisinde gerek yer şekilleri, gerekse İklim
ve canlı türlerinde sürekli değişimler olmuştur. Bu değişimlerin sınıflandırıl-
maşıyla jeolojik devirler belirlenmiştir (Tablo-1).
Günümüze kadar Dünyahın geçirdiği evreler ve bu evrelerde meydana
gelen önemli olaylar şunlardır.
Coğrafya 1-2 Konu Anlatımlı / Soru Bankası
İÇ KUVVETLER
ÖRNEK SORU:
Aşağıdaki kayaç türlerinden hangisin-
den yararlanarak, jeolojik devirlerdeki
canh yaşamıyla İlgili edinilemez?
A) Konglomera
C) Mermer
E) Linyit
B) Kumtşl
D) Kiltaş,
Tonu' kayalar, dış kuvvetlerin taşıdığı
malzemeleri biriktirmeleriyle oluştuğu için,
tortul tabakaları arasında canh kahnfrlan
olan fosil banndırabiürler. Bu nedenle tor-
tul kayalardan yararlanarak, geçmişteki
canlı yaşamıyla ilgili edinilebilir. An-
cak metamorfizmayla volkanik püs-
kümeyle oluşmuş kayalardan bu bilgi
elde edilemez. Çünkü bu kayaların oluşum
sürecinde, yüksek Sıcaklık ve basınç w-
dm. Seçeneklerde verilen merrrw, meta-
morfik (başk*şlm) kayalardandır.
seçeneklerde verilen kayahnn hepsi Onul
Jeolojik
Zanian ve
Zaman
25 mayon 'I
Zaman
(TasW)
(Mezozoik)
I nüym Yd
(hleozdk)
370 nüym
AR Qevirler
Pleistosen
Pliyosen
Ol t Oşen
Eosen
Pdeosen
Tras
Karbon
Devon
Silür
Arkeen
Olgypr
— SKZk ve dönem lale
SQuk ve kwak (buzu çağ')
dönemlerin birbirini izl
— Sen sıcaklığın
arlrnaayla günümüz "-n
k«tAIanryn
onaya çıkmaşL
— Şiddeüi yer hareketleri ve
votkanizrvu
— Alp kıvnrnlanmn Oluşxnu.
— Memeli erin Oflaya
— LinyR, petrol, tuz
yataklannm Oluşması.
- Kıtaların ayninuya
— T Denizi'nin
ve tabanımla kalın
tortjlyın büikrnesi (Alp
crğeneZne hurhk).
— sürünw•lerin,
deni derde ve karada
anozorç22Yûngen1edn
— İlk canldann suhrdan
— n ve
kıvnmlannın umu.
- Taşkömürü
Oluşurnu.
— Şiddetli kıvnrnlarm oluşmas
— Kıta çekirdekleri'* ohJşturan
«ki knnmlann duşumu.
— Sularda ilk (Mg)
ıxtaya *maşı.
71/1.
kayalardır.
ÖRNEK SORU:
YANIT: C
Aşağıdaki kayaçlardan hangi ikisinin
canh kalıntılarından oluştuğu Söylene•
A) Mermer • Gnays
B) %zalt • Andeüt
C) Linyü - Kalker
D) Taşkömürü - Mercankaya
E) Konglomera - Kum taş
ÇÖZÜM:
Taşkömürü ve mercanka•p organik tortul
kayaçlardandır ve canlı kalıntılarından okl-
YANIT: D
Tablo- I: Jeolojik devirler
İÇ KUVVETLER
Yerkabuğu, gerek İç gerekse dış kuvvetlerin etkisiyle sürekli şekil değiştirir.
Yeryüzünü bÇirnIendten iç kuvvetler, enerjisini yerin derinliklerinden
(manto) alw. Genel olarak yerkabuğunun hareket etmesine bağlı olarak
Oluşan İç kuwetlerin, yeryüzünün şekülendirilmesinde yapıcı etkisi vardır.
10 m',
Şekil-3: Wegener teorisine göre kıtalarm kayması
ÖRNEK SORU:
Gür ormanlarla kaplı bölgelerde, bitki amk-
lanmn sığ göl ve bataklık Ortamında
birikmesi ve zamanla karbonlaşmasyyla,
kömür yatakları oluşur. Türkiye'deki taş-
kömürü yatakları, Birinci Zaman'ın Karbon
devrinde, linyit yataklan İse Üçüncü Za-
martin Neojen devrinde oluşmuştur.
Buna göre, taşkömürü ve linyitin oluş.
tuğu devirlerde, Türkiye'de etkili olan
İklim koşullan İçin aşağıdakilerden
hangisi İleri sürülebilir?
A) Nem oram düşük ve soğuk
B) Nemli ve bol yağışlı
C) Sıcaklık farkları fazla
D) Ihman ve kurak
E) Soğuk Ve kar yağışlı
ÇÖZÜM:
Verilen devirlerde kömürün oluşması, gür
ormanların varlığım gösterir. Gür ormanlar,
bol yağışlı ve nemli İklim koşullan altında
Oluşabilir.
YANIT: B
ÖRNEK SORU:
Aşağıdakilerden hangisi diğerlerine gö-
re daha eski bir jeolojik devirde Oluş-
A) Taşkömürü yatakları
B) Ege Denizi
C) İstanbul ve Çanakkale boğazlan
D) Linyit yatakları
E) Buzul çağlan
ÇÖZÜM:
1., B, CveE—»
jeolojik devirde oluşmuştur.
YANIT: A
Coğrafya 1-2 Konu Anlatımlı / Soru Bankası
