Üç KUVVEIQER
b. Kırılma (Faylanma)
Dağ oluşumu esnasında yan basınçların etkisinde kalan yerkabuğu, kıvrıla-
mayacak kadar sert ise kırılır. Bununla beraber yerkabuğu, gerilmeye
maruz kaldığında da kırılır. Kırık hatları boyunca çökme ya da yükselmeler
meydana gelir.
Kıvrdan tabakam
A Basınçla kıvama
YMlma (Çöken KET)
Fay
Gerilmeyle fay oluşumu
Şekil.6: Yerkabuğunun basmç (A) ve gerilmenin (B) etkisinde kalmasıyla ortaya
çıkan durum.
Faylarıma sonucunda yüksekte kalan kısma horst, alçalan kesimlere
graben adı verilir (Şekil-7).
Şekil•7: Kınıma (Faylanma) sonucunda horst ve graben oluşumu
Jeolojik devirlerde, yerkabuğunda çeşitli dağ oluşum hareketleri meydana
gelmiştir. Bunların en önemlileri, İlkel Zaman'da Hüron, Birinci Zaman'da
Kaledoniyen ve Hersinyen (Türkiye'de Yıldız Dağlan) ve Üçüncü
Zaman'da Alp (Kuzey Anadolu ve Torpşlar) orojenezleridir.
Günümüzde yeryüzündeki sıradağların büyük bir kısmı Üçüncü Zaman'da
meydana gelen Alp orojeneziyle oluşmuştur. Bunlara;
— Kuzey Amerikaea Kayalık ve Güney Amerikdda And Dağlan,
— Atlantiklen Pasifik'e kadar uzanan ve Türkiye'deki da*nn da İçinde
bulunduğu Alp - Himalaya kıvrım dağ sistemi Örnek verilebilir.
Günümüzde de dağ oluşum hareketleri devam etrnektedir. Ömeğin,
Avustralya'nın kuzeyindeki Banda Denizende ve Filipinlerin güneyinde,
deniz tabanında biriken tortular kıvrılma sürecindedir.
Coğrafya I •2 Konu Anlatımlı I Soru Bankası
ORNEK SORU:
Aşağıdakilerden hangisinin oluşumu
geniş tortullanma alanlarındaki tabaka-
lann yan basınçlara uğramasıyla açık-
lanamaz?
A) Antiklinal B)SenMinal C) Horst
D) Graben
ÇÖZÜM:
E) Maar
A B, C ve D seçeneklerindekiler on*nez
sonucunda Oluşan yer yapılardır. Maar adl
verilen çanakların oluşumu volkanik faa-
liyetlerle İlg"r.
ÖRNEK SORU:
YANIT: E
İÇ KUVVETLER
II. Epirojenez (Kıta Oluşumu)
Yerkabuğunun geniş alanlarında. bir bütün Olarak, yükselme ve alçalma
hareketlerine epirojenez denir. Bu hareketler oldukça yavaş bir tempoyla
Epirojenezle yükselen yayvan kubben yapıya jeoanüklinal; çöken geniş
deniz çanaklarına jeosenklinal denir.
Epirojenezin nedenleri:
Bir tahta parçası Suya bırakıldığında, ağırlığı oranında suya batar ve suyun
kaldırma kuweüyle tahta parçasının ağırlığı arasında bir denge oluşur.
Tahtanın üzerine bir cisim konulduğunda denge bozulur. Ağırlığı artan
tahta. suya biraz daha batar ve yeni bir denge oluşur. Tahta üzerindeki
cisim denge yeniden bozulur. Hafifleyen tahta biraz yükselir
ve su İle tahta arasında yeniden denge oluşur.
Yerkabuğu, ağırlığı oranında SM Olan mağmaya batmış durumdadır ve
aralarında bir denge vardır. Bu dengeye İzoştatik denge denir. İzoştatik
denge bozulduğuMa, yerkabuğunda yükselme Ve alçalma hareketleri
Yerkabuğunun üzerindeki *İlk arttığında veya hafiflediğinde İzoştaük
denge bozulur. İzostaük dengeyi bozan olaylar şunlardır.
1) İklim değişimleri: İklimin değişrnesiyle karalar üzerinde buzulların
birikmesi veya vardan buzulların erimeyle y•ok olması.
2) Tortulanma: Karalarda alçak kesimlerin ve deniz tabanlarının, diş
kuvvetlerin taşıdığı malzemelerin birikmesiyle tortul tabakaların oluşması.
3) Dağ oluşumu: Orojenez veya volkanizrna sonucunda yeni dağ
sıralarının oluşması.
4) Aşındırma: Yüksek dağlık alanların akarsu, rüzgar Ve buzulların etkisiyle
Yerkab14ü, buz"şma, tortullaşma veya dağ Oluşumuyla üzerine bir ağır-
bindiğinde çöker.
Dağhk alanlarm aşındırılıp alçalması veya buzulların erimesiyle yerkabuğu
hafiflediği İşn
Şekil-8.• Yerkabuğunun aşman kesimleri yükselir, tortul taba-
kayarm biriktiği kesimler çöker.
hareketlerle kıyı çizgisi değişir. FQralann yükselmesiyle deniz
geri çeküir. Böylece deniz tabanında yer alan yerkabuğu su üzerine çıkar.
Bu olaya, deniz gerilemesi (regresyon) denir.
Kardann çökmesiyle, kara *işine doğru İlerler. Böylece kara
yüzeyinde olan yerler deniz altmda kalır. Bu olaya, deniz ilerlernesi (trans-
greşyon) denir.
Epirojenik hareketlerle yer şekillerinde
Önemli değişimler Olmaz Karalarda yük-
selmeyle hafif kubbeleşme ve alçalmayla
hafit çanaklaşma meydana gelir.
ÖRNEK SORU:
Yerkabuğu ağırlığı oranında mantoya bat-
mış durumdadır ve aralarında bir denge
vardır, Bu dengeye İzoştatik denge adi ve-
rİlİr. İzoştaük denge bozulduğunda yük-
selme ve alçalma hareketleri meydana
Buna göre;
L göl seviyelerinin mevsimlik değişimi,
II. deniz tabanlarında tortul kütlelerin
III. karalann üzerinde kalın buzul taba-
kalann birikmesi,
M İklim koşullanmn değişmesi
durumlarından hangileri İzoştatik den•
genin bozulmasına neden olamaz?
A) Yalnız I
cilvem
ÇÖZÜM:
D) llvelll
E) 111ve1V
Yukarıdaki haritada numaralanmış yöre-
'erden hangisinin Alp Oroienez kuşa-
ğmda yer aldığı söylenemez?
A) 1 C)lll DİN
ÇÖZÜM:
Orükma yüksem ve engebenin az olduğu
III. yöre Alp Orojenez kuşağında almaz
YANIT: C
Somda verilen II, III ve IV. Öncüller hoşta-
tik dengenin bozulmasında rol oynayan
etmenlerdendir. Göl seviyelerinin mevsim-
lik değişimi İse İzoştatjk dengenin bozul-
mayna hiçbir şekilde etki etmez.
YANIT: A
Coğrafya 1-2 Konu Anlatımlı / Soru Bank3ş'
