TÜRKİYE'NİN YERŞEKjLLERİ
Türkiye'nin Jeolojik Geçmişi
a. Birinci Jeolojik Zaman (Paleozoyik)
Türkiyenin temelini oluşturan metamorfik (başkalaşım) kayaları İçeren
araziler bu dönemde oluşmuştur. Bu araziler:
— Bab Anadolu'da Saruhan - Menteşe (Menderes) masifi,
— Trakya'da Yıldız Dağlan,
— Güneydoğu Toroslarda (Bitlis masifi) yer alır.
Bu zamanın son devrinde yağışlı ve sıcak İklim koşullan altında gür or-
maniar yetişmiştir.
Bitki artıklarının göl Ortamında birikmesiyle Zonguldak-Amasra yasın-
da taşkömürü yatakları oluşmuştur.
b. İkinci Jeolojik Zaman (Mezosoyik)
Başta kuzey ve güneyl olmak üzere Anadolu'nun geneli denizle Fethyş
Denizi) kaplıydı.
Bu denizde akarsularm karalardan aşındırdığı ve kireç" tortuüar birik.
mİştİr,
Denizaltı volkanizması sonucu fay hatlan boyunca mağrna yayılmıştır
(Şekil-1, a).
Daha sonra bu tortullar kıvrılarak su yüzeyine çıkmış ve kireçtaşları oluş-
muştur (Şekil-1, b).
b/ Bu zamana ait araziler, Kuzey Anadolu Dağlan ve Torosların uzandığı
sahalarda geniş yer kaplar.
c. üçüncü Jeolojik Zaman (Tersiyer)
Denizlerin, Trakya, Kuzey Anadolu ve Torosların alçak sahalarını kapla-
maşıyla bu devirde Anadolünun büyük bir kısmı kara haline gelmiştir.
6/ Tersiyerin başlannda Anadolu'da kurak ve sıcak bir devir yaşanmıştır.
Bu nedenle Ankara, Çankırı ve Sivas dolayları ve Kuzeydoğu
Anadolu'da kapalı hanalardaki göllerin buharlaşmasıyla tuzlu ve jipsli
tortullar oluşmuştur.
Tersiyer•in ortalarında Alp Orojenezi (dağ oluşumu) başlamıştır. Bu
hareketler sonucunda denizlerde biriken tortullar kıvrılarak yükselmiş ve
Kuzey Anadolu Dağlan İle Toroslar Oluşmuştur.
Bu zamanın sonlarında, Anadolu'nun İç kesimlerinde yer kabuğurwn
çökmesi sonucunda oluşan çukurların sularla dolmasıyla göller Oluş-
muştur.
Üçüncü zamanın son devrinde, Anadolu'nun genelinde hakim olan
sıcak ve nemfi iklim koşulları altında, gür ormanlar oluşmuştur.
Bitki kalıntılarının akarsular tarafından taşınıp, göl ve batakhk onamında
tortulanmasıyla linyit yatakları oluşmuştur.
Güneydoğu Anadolu'da bitki kalıntılarının denizel tortulların içinde
birikmesi ve bu tortulların kıvrılarak sıkışması sonucunda petrol yatak-
lan oluşmuştur.
Coğrava 1-2 Konu Anlatımlı I Soru Bankası
74.
ÖRNEK SORU:
Türkiye, fark" jeolojik zamanlarda gerçek-
'eşen farklı jeolojik etkinliklerle şekil-
lenerek bugünkü görünümünü ahuştr.
Yukarıdaki haritada taranarak numara•
landınlnuş bölgelerden hangisinin olu•
Şumu birinci jeololik zamanda gerçek-
'eşmiştir?
A) 1 911
Türkiye'de birinci jeolojik zarnanü masif
adı verilen, başkalaşıma uğramış sert
araziler oluşmuştur. Haritada işaretli olan
l. bölgede Yıldz masm bulunur.
YANIT: A
ÖRNEK SORU:
l. Ege Denm
II. İstanbul Boğu
III. Hakkâri Yöresi'ndeki buzul şekİWerİ
N. Soma'daki linyit yatakları
Yukarıdakilerden hangileri III. jeolojik
Zaman'da oluşmuştur?
A) B)Yah-nzN C) lvell
E) Mlvew
D)lvelll
çözüM:
İL ML Oluşumlar M Jeolojik Zamanda,
Soma'daki linyit yatakları İse ML JeoloNk
Zarnan 'da oluşmuştur.
YANIT: B
TÜRKİYE'NİN YERŞEKjLLERİ
Şekil- I: Anadollîda yer şekillerinin İkinci zamandan Dördüncü zamana kadar
a.
b.
c.
d.
I
geçirdiği evreler
Tethys Denwnin Nbamnda Mullann bitihnesi
Wnci umum sonun" Tems DenithdeM torMann yan basınçlarla hvnJamk su
hûzûna *naşi
Ûçûncû zamarü akarsularm aşmdnnq-a başlaması, ş" denizlerin buharlaşması
Ûçthtcû unan& woprw*e Mney Madolu ve Tomshnn oluşması
çökûntûlem
dağlık
Dörümi amMda akarsuhnn yüksekn
d. Dördüncü Jeolojik Zaman (Kuvaternar)
buğkü görünümünü almıştır.
Mdeniz ve Karadeniz çanağı çökmüştür.
VI Gürünüzde Ege Denizrnin bulunduğu Egeid karası bloklar halinde
çökmüştür. Çöken sahaları Akdenizln sularınm kaplamasıyla Ege Denizi
Bu devrh başlarında Anadolu, epirojenik hareketlerle bütünüyle yük-
Bu devirde şık İklğn değişimleri Olmuştur. Sıcak ve nemli devirlerde
bütün Dünyaöa olduğu gibi deniz seviyesi yükselmiştir. Soğuk ve kurak
olan buzul devirlerinde deniz seviyesi alçalmıştır.
ÖRNEK SORU:
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin bu.
günkü yeryüzü şeklini yakın bir jeolojik
devirde almış olduğunun kanıtıdır?
A) Akarsu rejimlerinin düzensiz olması
B) Akarsu havzalarının dar olması
C) Akarsuların denize döküldükleri yer-
terde geniş deltalar oluşturması
D) Akarsularm denge profilin/ almamış
E) Akarsuların akımlarında yükselmelerin
ilkbahar aylarında olması
ÇÖZÜM:
Türkiye'de yüzeyşekİNerİnln engebeli 01-
maşl nedeniyle akarsular denge profiline
ulaşmamıştır. Bu durum Türkiye'nin yakın
bir jeolojik devirde şekillenmiş genç
oluşumlu bir ülke olduğunun kanıtıdır.
YANIT: D
ÖRNEK SORU:
Ege Denizlhjn bulunduğu yerde III.
fik denizde Egeid ad' varilen bir kam
parçası bulunmaktaydı, Bu alan IV. jeolojik
devirde bir deniz halini almşör.
Yukarıdaki oluşum aşağıdaki kuvvetler-
den hangisinin bir sonucudur?
A) Epiroienezjn
B) Orojenezin
C) Volkanizmamn
D) Akarsu aşındırmasının
E) Karstik süreçlerin
ÇÖZÜM:
Egeİd karası epirojenik olaylarla çökmüş
ve bu alam deniz sulan kaplamıştır.
YANIT: A
Coğratha 1-2 Konu An15ümh I Soru Bankası
