TÜRKİYE EKONOMİK COĞRAFYAS[ (MADENCİLİK-SANAYİ-ULAŞIM-TİCARET-TU#İZM)
MADENLER VE ENERJİ KAYNAKLARI
Maden
Yeraltında bulunan ve ekonomik olarak değerIendirilebilen mineral bileşim-
lerina maden denir.
Madenler, iç ve diş kuvvetlerin çeşitli etkilerine bağlı olarak Oluşur. Bu
nedenle maden yatakları, bir yerin jeolojik yapışıyla yakından ilgilidir.
Tektonik, volkanik ve metamorfik (başkalaşım) olaylar, kayaçların kimyasal
yapılarını etkileyerek maden yataklarını oluştururlar. Bu olaya cevherleşme
adı verilir.
Madenler üç gruba ayrılır:
1. Metaller
Kayaçların bünyelerindeki bu madenler ergitilerek ayrıştırılır. Demir, bakır,
krom, nikel, kurşun, altın, gümüş metal madenlerdir.
2, Ametaller
Cevherleşmeye uğramadığı halde, kayaçların kendi içindeki elementlerden
elde edilen madenlerdir. Kükürt, fosfat, mermer, lületaşı, zımpara taşı,
amyant (asbest) gibi yeraltı kaynaklan ametal madenlerdir.
3. Yakıt Madenleri
Fosil yakıtlar adl verilen, bitki ve hayvan artıklarının tortulanarak, zamanla
karbonlaşması sonucunda Oluşan kömür, petrol ve doğalgaz yakıt
madenleri oluşturur.
Bunun yanında uranyum ve toryum gibi radyoaktif mineraller de yakıt
madenlerindendir.
Madenler yer altından taş ve toprakla beraber karışık halde çıkarılır.
Ekonomik değeri Olan mineraller, taş ve topraklardan ayrıştırıldıktan sonra
elde edilir. Maden yataklarıyla İlgili çeşitli terimler kullanmaktadır.
Bunların başhcaları şunlardır:
Maden rezervi:
Yeraltında bulunan madenlerin henüz çıkarılmamış toplam miktarına
maden rezervi denir.
Tuvenan:
Maden yatağından taş ve toprakla karışık olarak çıkarılan ve herhangi bir
İşlem uygulanmamış olan cevher miktarına tuvenan adl verilir.
Coğrafya I -2 Konu Anlatımlı / Soru Bankası
ÖRNEK SORU:
Aşağıdaki madenlerden hangisinin olu-
Şumu volkanik olaylarla İlgili değildir?
B) Bakır C) Krom
A) Demir
D) Çinko
ÇÖZÜM:
E) Linyit
Linyt, organik tortullaşmaya bağlı Olarak
YANIT: E
ÖRNEK SORU:
Aşağıdaki coğrafi bölümlerin hangl•
sinde yeratl kaynaklan bakımından
şRIİIİk daha fazladır?
A) Yukan Fırat
B) Ora Karadeniz
D) Çatalca - Kocaeli
E) Ona KzMrmak
ÇÖZÜM:
Doğu Anadolu Bölgesi'nin bölümü
Yukan Fırat'ta yeraltl kaynaklan bakımm-
EKONOMİK COĞRAFYASö
Tenör:
Maden yatağından çıkanhn taş ve toprak içindeki saf cevher (mineral)
oranına tenör (cevher denir. g/ton veya % olarak ifade edilir.
Maden yataklarınm açılıp işletilebilmesi için bazı koşulların bulunrnaşl
ggeKİr. Bu koşunar şunlardır:
Maden rezervinin yeterü olması gerekir.
Kayaçlarm iğnde bulunan şal cevher oranının (tenör) yüksek olması
Sernuye İle t*nİk bilgi, donamm ve elernan yeterli olmalıdır.
Maden yataklanmn bulunduğu yerin ulaşıma elverişli olması gerekir.
Ulaşrmn kolay olduğu. madenlerin İşlendiği sanayi merkezlerine ve kul-
lanım alanlarıru yakın Olan maden yatakları Öncelikle İşletmeye açılır,
Türkiye'de Madencilik ve Enerji Kaynaklan
Anadolu, zengin maden kaynaklan sayesinde, uygarlıklar tarihinde her
zaman madenciliğin beşiği ve Öncüsü olmuştur. Dünyadaki ilk bakır.
kurşun ve demir maderderİnİn İşlemesi İle Ok metalürjik uygulama Ana-
doldda yapılmştır.
Türkiye, Akdeniz havzasında zengin maden çeşitliliğine sahip ülkedir.
Maden çeşitliliği bakımından zengin olması, jeolojik geçmişiyle İlgilidir.
Türkiye'de her jeolojik zamana ait arazilerin bulunması maden çeşitliliğini
Özellikle III. Jeolojk Zaman'da (Tersiyer) Türkiye'nin geniş alanlarında dağ
oluşunu (orojenez) ile vokanik hareketlerin görülmesi ve metamorfik
(başkalaşım) olaylar, maden çeşitliliğinin fazla olmasının başlıca neden-
Orojenez ve volkanizmayla maden oluşumu:
Dağ oluşumu esnasında Oluşan basınç ve mağmadan gelen sıcaklığın et-
kişiyle çeşit" taşlar kısmen ergimiştir. Bu şekilde demir, krom, bakır, kur•
Şun, çinko, perlit gibi maden yatakları oluşmuştur.
Tortulanmayla maden oluşumu:
Jeolojik dönemlerde hâkim Olan İklim koşullan İle bitki Örtüsü ve tortulanma
da farklı türden maden yataklarının oluşumuna neden Olmuştur.
1) Sıcak ve kurak iklim koşullarınm yaşandığı jeolojik dönemlerde, göl ve
sığ denizlerde jips, kayatuzu, bor, kükürt, kireç, fosfat yatakları oluşur.
Bu madenler, İçinde Çözünmüş halde bulunan minerallerin,
suyun buharlaşması veya yoğunlaşma sonucunda çökelmeyle oluş-
2) Bğkİ kahntdanmn (ağaç kütükleri, kök. dal ve yaprak gibi) göl veya
bataklık gibi sığ sularda birikmesi ve üzerlerine kumlu, killi, kireçli tortu-
farın kaplanıp havasız ortamda karbonlaşmasıyla kömür oluşur.
Taşkömürü I. Jeolojik Zaman'da, linyit III. Jeoloğk Zaman'da ve turba
IV. Jeolojik Zaman'da oluşmuştur.
ÖRNEK SORU:
Bir maden yatağınm İşletilmeye açılma-
Sl aşağıdakilerden hangisine bağlı de.
ğildir?
A) Ulaşm olanaklanmn bulunmasına
B) Teknolojik alt yapının yeterli olmasına
C) Madenin rezerv ve filiz oranının fazla
olmasına
D) Tüketim alanlarının yakın olmasına
E) Sermaye birikiminin bulunmasma
ÇÖZÜM:
Bir madenin işletilmeye açılması, 0 ma-
denin tüketim alanı İle Olan uzaklığına bağlı
YANIT: D
ÖRNEK SORU:
l. Farklı jeolojik süreçlerde organik tortul-
'anmanın yaşanmış olması
II. Yakın jeolojik devirdeki aktif yüzey
volkanizmadan etkilenmiş olması
III. Metamorfik kayaçlarm bulunması
IV. Arazinin yakın bir jeolojik zamanda
epirojenik hareketlerle toptan yük-
selmiş olması
Yukarıdakilerden hangileri bir bölgede-
ki maden çeşitliliği üzerinde etkili
Olduğu savunulamaz?
A) yaımzll B) yaımzıv C) iveli
D) ıvelll
ÇÖZÜM:
E) III velV
Mn çeşMilik üha fazladır.
—518—
YANIT: A
—519—
Arazinin toptan yükselmesi maden oluşu-
mü üzerinde etkili olan süreçlerden biri
YANIT: B
Coğrafya 1-2 Konu Anlatımı' I Soru Bankaş'
