(StCAKLijç
Sonuç olarak, geliş açısının Ekvator'dan kutuplara doğru azalmasına bağlı
olarak Güneş ışınlarının ısıtma gücü de azalır.
Örneğin 600 enlemleri çevresinde Güneş enerjisi Ekvator'dakinin yarısı
kadardır, Bu durum sıcaklığın enleme bağlı olarak Ekvator'dan kutuplara
doğru azalması sonucunu ortaya çıkarır. Buna sıcaklık - enlem ilişkisi denir.
Sıcaklık - Enlem İlişkisine bazı Örnekler:
s/ Normal şartlarda deniz kıyışında yer alan noktaların sıcaklıkları Ekva-
tor'dan kutuplara doğru azalır. Örneğin denize göre konumlan benzer-
lik gösteren Antalya, İzmir ve Samsun gibi kentlerin yıllık sıcaklık Orta-
lamaları karşılaştırıldığında Ekvator'a en yakın olanın sıcaklığının en yük-
şek, en uzak olanın sıcaklığının en düşük olduğu görülüç.
Yıllık Şıcakllk orta
-İller
Antalya
İzmir
Samsun
18,5
17,6
14,0
Toktağan karların (daimi kar) yükselti sının, Ekvator'dan kutuplara doğ.
ru azalır (Şekil-3).
(m)
1500 •
ICQO •
60 Enlem
Şekll.3: Enleme göre toktağan kar sinınmn değişimi
Akarsular, Ekvator ve çevresinde kış şartlan yaşanmadığı için donmaz-
tar. Orta enlemlerde çok kışa Olan donma Süresi (donduktan sonra
donmuş Olarak geçen süre) kutuplara gidildikçe uzar. Örneğin Ek.
vator'a diğerlerine göre daha yakın Olan Fırat'ın aşağı kesimleri hiç
donmazken Volga, Obİ, Lena gibi akarsuların aşağı kesimlerindeki don-
ma süresi kutuplara doğru uzar (Harita-1).
Le
Volg
Harita-1 : Aşağı kesimleri donan Asya'daki bazı akarsular
Yerleşmenin yükselti Sının, Ekvator'dan kutuplara doğru azalır. Ekva-
toral Bölge'de alçak kesimlerde sıcaklık ve nem oranının çok yüksek
Olmasından dolayı İnsanlar, yerleşim merkezlerini 1000 m'nin üzerinde
kurmuşlardır. Halbuki Orta Kuşak'ta nüfus, daha çok deniz kenarlarında
Ve alçak yerlerde toplanmış, yoğunlaşmıştır.
Coğrafya 1-2 Konu Anlafimh Soru Bankası
Toktağan kar sının yıl twyunca erimeyen
karlarm başlangıç noktasının denft sevi-
yesinden yükseltişi "rak al*nmahdır.
ÖRNEK SORU:
"BRkiIer Ekvator'hn kutuplara doğru ge-
niş yapraklılar ve iğne yapraklılar şeklinde
kuşakkra ayrılmaktadır.
Aşağıdakilerden hangisi yukarıdaki Ör.
neğİn kanıtladığı yargıyı destekler?
A) Çöllerin dönenceler çevresinde yer
B) Okyanuslarm bat' kıythnnm geneWh
doğu kıyılarından sıcak oynaşl
C) Dağlann güneş alan yamaçlarında kar
erimesinin erken başlaması
D) Ekvatoral bölgede kalıcı kar bulunması
E) Kuzey YanmkûraBe güneyden, GÜM
Yanmkûro'de İse kuzeyden esen rüz-
garların Ilıtıcı etki ppmaşl
ÇÖZÜM:
Bitkilerin Ekvator'dan kutuplara doğm
geniş yapraklılar ve İğne yaprakhlar şek-
'inde kuşaklara ayrılması sıcaklığın enleme
göre değiştiğini kanıtlamaktadır. Kuzey
Yarımküre'de güneyden, Güney Yanm-
kürdde İse kuzeyden esen rüzgarlarm
Ilıtıcı etki pprnaşl da sıcakhk-enlem İlişki-
sine bir kanıttır.
YANIT: E
İKLİM (SYCAf'üLîfÇ
Ormanlar, Ekvator'dan kutuplara doğru geniş yapraklılar, karışık yap-
rakhlar ve işle yapraklılar şeklimle kuşaklar oluşturur. Ekvatoral Bölge 'de
sıcakllğm yüksek olmasına bağlı olarak yapraklarını dökmeyen geniş
yapraklı ormanlar bulunur. Orta enlemlerde alçak kesimlerde geniş
yapraklı. yüksek kesimlerde İğne yaprakh ormanlara rastlanır. Yüksek
enlemlerde yalnızca iğne yapraklı ormanlar yer alır.
Orman Örtüsünün yetişebileceği yNseltİ sınırını da enlem beürler.
Ekvatoral Bölge'de 3500 m olan orman üst sının 400 enlemlerf'de 200')-
2500 m'ye düşer. 65" enlemlerinden sonra orman örtüsü ortadan kalkar.
Denizlgin yüzey sıcaklığı Ekvator'dan kutuplara doğru azalır (Harita-2).
Atlas Okyanusu'nda Ekvator çevresinde 27 •C olan deniz suyu sıcaklığı
Kutup bölgelerinde 0 'C'nin altına düşer. Deniz suyu sıcaklığında başka
faktörlerde (okyanus akıntıları) etken olmakla beraber, Amerika'nın baü
kıydannda Büyük Okyanus'un yüzey sıcaklığının Ekvator'dan kutuplara
gidNdİkçe azalması enlem He açıklanabilir,
Harita•2: Amerika'nm batl kW'larında enleme bağlı sıcakhk değişiml
suyu sıcaklığındaki enlerne bağlı değişim denizlerin tuzluluk ora-
runıda etkiler. Denizlerin tuzluluk oram da Ekvator'dan kutuplara doğru
azalır. İç denizw kıyaslanırsa; Kızıldeniz'de %043 dolaylarında Olan tuz-
luluk oram. Baya Körfezi'nde %040. Doğu Akdeniz'de %48, Mar-
mara'da %022, Karadeniz'de %018, Azak Denizi'nde %07Ve İner. Bu
değer Baltık Denizrnde 'e kadar düşer(Harİta-3).
Harita-3: İç denizlerdeki tuzluluk oram
— 128 —
—129—
Denizlerin tuzluluğunu, yağış miktarı İle
akarsulan da etkiler.
ÖRNEK SORU:
Yukarıdaki Dünya haritasında konumlan
belirtilen kentlerin hangilerinin ocak
ayında aynı gün ölçülen sıcaklıkları
arasındaki farkın temel nedeni enlemdir?
A) Bükreş Ve Kamçı
B) Kamçı ve Kap
C) Bükreş ve Bişkek
D) Kap ve Montevideo
E) Bişkek ve Kap
ÇÖZÜM:
B seçeneğindeki Karaçi ve Kap, C seçe-
"eğindeki Bişkek ve Kap farklı yarımküre-
ferde yer aldıkları için farklı mevsimler
yaşamaktadır. D seçeneğinde Kap ve
Montevideo arasında enlem fark' yok
gibidir. C seçeneğindeki Bükreş ve Bişkek
arasında da enlem fark' yok gibidir. Ancak
Bişkek kara İçinde yer almaktadır. Her İkisi
de deniz kıyışında ve farklı enlemlerde yer
alan Bükreş ve Karaçi'n/n sıcaklıkları ara-
smdaki farkın nedeni enlemdir.
YANIT: A
Coğrafi/â 1-2 Konu Anlatımb I Soru Bankası
