SSCB'nin Kurulması'nın Orta Asya Türk Toplumları Üzerindeki Etkisi
Rusların Orta Asya'yı istilası
• XX. yüzyılın başlarından itibaren çarlık rejiminin baskılarına ma-
ruz kalan Türkler ve diğer uluslar 1905 yılında Rusya'ya karşı
ayaklanmışlardır. Bu baskılar Türklerin ve diğer ulusların ayak-
lanmalarına yol açmıştır.
• 1905 yılında özellikle Yusuf Akçura ve İsmail Gaspıralı önderli-
ğinde Rusya Müslümanları I. Kongresi toplanmıştır.
• 1906'da yapılan ikinci ve üçüncü kongrenin ardından Müslü-
man Birliği Partisi kurulmuş, Rus meclisi DUMA'ya temsilci
gönderilmiştir. Rusların baskısını iyice artırması üzerine Türkler,
Rusya Müslüman Türk Kavimlerinin Haklarını Koruma Cemi-
yetini kurmuştur.
DUMA'ya giden ilk temsilciler arasında Ufa M"
maniarının temsilcisi olarak gönderilen
da yer almıştır.
)Îürkler 1916 yılında Türkistan'da Millî İstiklal Ayaklanması
Iğşlatınca, Rusya harekete geçerek 1920 yılından itibaren ba-
Iğımsız Türk devletlerine teker teker son vermiş ve bölgede as
ilasyon politikasını uygulamıştır. Bu doğrultuda:
Türkistan'ın Milli Mücadelesi: Basmacı Hareketi
Basmacı Hareketi, Rusların Hokand Millî Hükümetini devirme-
sinin ardından yaptığı katliamlara tepki olarak Korbaşı Ergaş ön-
derliğinde başlatılan Türkistan'ın millî mücadelesidir. Hokand'ta
başlayan bu hareket zamanla tüm Türkistan'a yayılmıştır. Basma-
cı Hareketi üç döneme ayrılır:
I | 1918-1921 yılları arasındaki dönem
Enver Paşa'nın lider olduğu 1921-1922 yıllan arasındaki
2
dönem
Enver Paşa'nın şehit edilmesiyle başlayan 1922-1935 yılla-
53
n arasındaki dönem
Basmacı Hareketi'nde Yaşanan Önemli Gelişmeler
"Türkistan Türkistanlılarındır, Çar ve Ruslar defolun, Müslü-
maniara hürriyet" Basmacı Hareketi'nin parolası olmuştur.
Basmacı Hareketi'nin manevi esin kaynağı Köroğlu olmuştur.
1921 yılında Enver Paşa'nın harekete katılması mücadeleye
güç katmıştır. 1922 yılında Sovyet genel saldırısında Enver Pa-
şa'nın şehit edilmesi mücadelenin zayıflamasına yol açmıştır.
Basmacı Hareketi olarak adlandırılan direniş, aralıklarla 1935'e
kadar devam etmiş, 1936'da Sovyet Türk devletlerinin kuru-
larak SSCB'ye bağlanmasıyla Türkistan millî mücadelesi tama-
men sona ermiştir.
Basmacı Hareketi'nin başarısız olmasında Basmacı liderlerin
kendi aralanndaki liderlik mücadeleleri, Ruslar karşısında ye-
teri kadar askerî teçhizatın olmaması gibi nedenler etkili ol-
muştur.
Ruslar II.Dünya Savaşı sürecinde Türkleri zorla savaş meydan-
larında ölüme sürüklerken, aynı zamanda düşmanla iş birliği
yaptığı gerekçesiyle de Kırım, Karaçay, Balkar, Ahıska, Çeçen
ve İnguş Türklerini Orta Asya'ya ve Sibirya'ya sürgün etmiştir.
Gazavât/Müridİzm Direniş Hareketi
XVIII. yüzyılda Çarlık Rusyası'nın Kafkasya'yı istilasına karşı orta-
ya çıkan ve Şeyh Şamil (1797-1871) ile özdeşleşen dinî ve millî di-
renişi, Ruslar Müridizm Hareketi, Müslümanlar ise Gazavât ola-
rak adlandırmıştır.
ğa karşı da büyük mücadeleler vermişlerdir. Aynı coğrafyada yaşa-
yan Kuzey Kafkasya Müslümanlarının bir tarikat çatısı altında, bir
imama bağlanarak birbirlerini kardeş kabul etmeleri böylece kav-
miyetçilik ve bölgecilikten doğan ayrımcılığın ortadan kaldırıl
172
Mehmet Emin Resulzade
Basmacı Hareketi'nin başladığı yıllarda 28 Mayıs 1918'de Meh
met Emin Resulzade Azerbaycan Halk Cumhuriyetini kurmu
tur. Türk tarihinin cumhuriyet rejimi ile yönetilen ilk devleti o
Azerbaycan'ı tanıyan ilk devlet ise Osmanlı Devleti olmuştur.
Kurulan Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin üç ideali, "Türkleşm
İslamlaşrnak-MuasırIaşmak" olmuştur. Bu idealler renklerle sem
bolize edilmiş ve Azerbaycan bayrağının üç temel rengini oluştur
muştur. Sowet idaresi 28 Nisan 1920'de bu devlete son verere
yönetimi ele almıştır. Mehmet Emin Resulzade bu ortamda Tür
kiye'ye gelmiştir.
zeki Velidi Togan (1890-1970)
1916'da Rus Meclisi Duma'ya Ufa temsilcisi olarak gi
den Togan, Enver Paşa ile Basmacı Hareketi'ne de
3
1
3
4
6
7
I Bölgedeki Türkler Hristiyanlaştırılmaya çalışılmıştır.
Bölgede Rus okulları açılmıştır. (Türkler bu okullara rağbet
etmemiştir.)
Rus harita ve kitaplarından Türkistan ismi silinmiş ve kulla—
nılması yasaklanmıştır.
Türkler arasındaki millî birliği bozmak için farklı lehçelerin
kullanılması yaygınlaştırılmış, Türkler arasında boy (asabi-
yet) duygusu ön plana çıkarılmıştır.
Tarih kitaplarında Türklerin millî ruhunu konu alan eserle-
re yer verilmemiştir.
I Camiler ve mescitler çeşitli bahanelerle yıkılmıştır.
Din adamı yetiştiren medreseler kapatılmış ve birçok din
adamı sürgün edilmiştir.
Yüzbinlerce Türk, işçi sıfatıyla Rusya'nın uzak bölgelerine
gönderilmiştir.
Rus-KriI harfleriyle karışık Latin harf sistemine geçilerek
Türklerin öz dillerini unutması sağlanmak istenmiştir.
tek vermiştir. Türkistan Millî Birliğinin kurucusu ve il
başkanı olmuştur. Türkiye'ye geldikten sonra da Tür
Tarih Kürsüsünü kurmuştur.
Yusuf Akçura (1876-1935)
Türkçülük akımının önde gelen düşünür ve tarihçisi-
dir. 1904'te Türk gazetesinde yazdığı Üç Tarzı Siyaset
en önemli yazıları arasındadır. Türk Derneği ve Türk
Ocağının kurucuları arasında yer almış, Türk Yur-
du'nun başyazarı ve editörü olmuştur.
İsmail Gaspıraıı (1851-1914)
ırım Tatarı olan eğitimci, yayıncı ve politikacıdı
"Dilde, fikirde, işte birlik!" sözüyle Türk halklarında
ki birlikteliğin temel ilkelerini oluşturmuştur. İsla
Birliğinin kurucuları arasındadır.
Enver paşa (1881-1922)
olarak ta-
nınan Enver Paşa Trablusgarp Savaşı, Balkan Savaşla•
rında yer almıştır. l.Dünya Savaşı'nda Harbiye Nazırı
ve Başkumandan Vekili sıfatıyla görev almış, Basma:
cı Hareketi'ne ise liderlik etmiştir.
Ceditçilik
XIX. yüzyılın sonuna doğru Rusya Müslümanları arasında, Rus
emperyalizmine ve onun getirdiği cahilliğe karşı özellikle eğitim
ve kültür alanında başlayan yenileşme hareketidir, Bu konuda il-
köğretimin ıslahı ve yeni eğitim sisteminin uygulanması düşün-
cesinin başta gelen temsilcisi İsmail Gaspırall Olmuştur.
instagram.com/copysinav
