şiiR BİLGİSİ
A. ŞİİRDE AHENK
—j ahenk; Ölçü, kafiye (uyak), redif, nakarat, şeş akış (vurgu
ve tonlana). şeş, keme ve kelime grubu tekrarı gibi unsurlarla
ı. ÖLÇÜ (VEZİN)
—j Şiirde ritmi sağlayan en önemli ahenk unsurudur, Türk ede-
biyatında geçmişten bugüne hece Ölçüşü, aruz Ölçüşü ve
serbest Ölçü kullanılmıştır.
HECE ÖLÇÜSÜ
Hece Ölçüşü. dizelerdeki hece sayılarının eşitliğine dayanır,
Dizelerdeki heceler ya da ünlüler sayılarak bulunur. Hece
sayılan parmakla da hesaplandığından bu ölçüye eskiden
• parmak hesabı' da denmiştir.
—j Hece Ölçüşü; İslamiyet Öncesi Türk edebiyatında, halk
edebiyatında, Millî Edebiyat Dönemi'nde ve Cumhuriyet
Dönemi'nde kullanılmıştır. Yoğun olarak aruz ölçüsünün
kullanıldığı divan edebiyatında İse bu ölçüyo çok az (Nedim
ve Şeyh Galip'in türküleri vb.) başvurulmuştur.
Türk edebiyatında hece ölçüsünün en çok 7, 8 ve 11 'li kalıp-
lan kullanılmıştır.
Hece Ölçüşüyle yazılan dizelerde belli bir hece sayışından
sonra hafifçe durulması gereken yere durak adı verilir, Ölçü
değerine göre genellikle büyük sayı önce, küçük sayı sonra
gelir. Örneğin, 645—11 , 44443—11, 4+4—8, 543—8 gibi.
—J Duraklar, kelime ortasına denk gelemez; durağın kelime
sına donk gelmesi, şiirin duraksız olduğunu gösterir.
...j Farklı dizelerde farklı duraklar bulunabilin Bu tür şiirlerin durak-
lan düzensizdir. Türk edebiyatında duraksız şiirler de vardır.
—J Hece ölçüşünün duraklarına ayrılmasına örnek aşağıda veril-
miştir;
ÖRNEK
Gel dilberim f kan eyleme
Seni kandan / sakınırım
Doğan aydan / esen yelden
Seni gülden I sakınırım
(4+4 8'Ii hece ölçüsü)
UYARI
Hece ölçüsüyle yazılan şiirlerde ölçüyü tutturmak için bazen
ünlü düşmesine başvurulur. Düşen ünlü, kesme işareti (i) ile
gösterilir.
Karac'oğlan der ki n'olup n'olayım
Akan sularınan ben de geleyim
Sakal şeni makkabınan yolayım
Bir kız bana emmi dedi n'eyleyim
ARUZ ÖLÇÜSÜ
Hecelerin uzunluk ve kısalık (açıklık ve kapalılık) değerlerine
göre çeşitli şeş kalıplarından Oluşan Ölçüye aruz Ölçüşü da-
Aruz ölçüsü, Arap edebiyatında ortaya çıkmış; oradan İran
(Fars) ve Türk edebiyatına geçmiştir.
Aruz Ölçüsünde dizelerdeki hece sayılarının eşit Olma zorun-
luluğu yoktur.
Bu ölçüde heceler, uzun (kapalı) ve kısa (açık) olmak üzere
ikiye ayrılır. ünlü ile biten heceler, kısa (açık) hecedir ve ile
gösterilir. Ünsüzle veya uzun ünlü (â, û, i) İle biten heceler İse
uzun (kapalı) hecedir ve " _ ' ile gösterilir. Örneğin, "fânilikten"
kelimesinin hece değerleri sırasıyla "fâ-ni-lik-ten ( _
şeklindedir.
Dize sonundaki bütün heceler, kapalı (uzun) kabul edilir ve
"—n İşareti İle gösterilir,
Aruz ölçüsünde bir dizeyi ölçünün parçalarına göre ayırmaya
taktl denir. Taktiyi hece ölçüsündeki durağa benzetebiliriz. An-
cak hece Ölçüşündeki durakta kelime bölünemezken taktide
kelime bölünebilir,
15
