SES BİLGİSİ
Bütün dillerde olduğu gibi bizim dilimizde de
sesler iki ana gruba ayrılır:
Ünlüler:
e, i, ö, ü (ince); a, ı, o, u (kalın)
Ünsüzler:
Ünsüzler iki gruba ayrılırlar:
1. Yumuşak Ünsüzler
Ses tellerinin titreşmesiyle oluşan ünsüzlere
yumuşak ünsüzler adı verilir: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r,
2. Sert Ünsüzler
Ses telleri titreşmeden oluşan ünsüzlere sert
ünsüzler denir: f, s, t, k, ç, ş, h, p
BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU
Dilimizde bir kelimenin birinci hecesinde kalın bir
ünlü bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de
kalın; ince bir ünlü bulunuyorsa diğer hecelerdeki
ünlüler de ince olur:
okul, büyük, sevgi, saygı, tavuk, bilgi, belge, yazgı
Uyarı: Dilimizde " -daş, -gil, -ken, -ki, -leyin, -yor,
ımtırak” ekleri bu kurala uymaz:
bakıyor, koşarken, halamgil, sabahleyin
KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU
***Bir kelimenin birinci hecesinde düz bir ünlü (a,
e, ı, i) varsa sonraki hecelerde de düz ünlüler
bulunur: seslenmek, çağırmak
** *Bir kelimenin birinci hecesinde yuvarlak bir ünlü
(o, ö, u, ü) varsa, bu heceyi izleyen hecelerde dar
yuvarlak (u,ü) veya düz geniş (a,e) ünlüleri
bulunur:
çocuk, uyar, yuvarlak
** *Kelime köklerine gelen eklerdeki ünlüler,
kendisinden önceki ünlüye uyum gösterir:
uygunlaşır, çocukları
üNsüz BENZEŞMESİ
Dilimizde ünsüzler sert ve yumuşak olarak ikiye
ayrılır:
Sert ünsüzler: ç, f, t, h, s, k, p, ş ünsüzleridir. Bunun
dışında kalanlar ise yumuşak ünsüzlerdir.
Bir kelime sert süreksiz (p, ç, t, k) bir ünsüzle
bitiyor ve o sözcüğe (b, c, d, g) ile başlayan bir ek
geliyorsa ekin başındaki ünsüz sertleşir. Buna
ünsüz benzeşmesi denir.
p, ç, t, k sert süreksiz sessizler
b, c, d, ğ yumuşak süreksiz sessizler
süt - den -9 sütten
düş - gün —+ düşkün
bas
-gı baskı
aş - cı —+ aşçı
bak - dım —+ baktım
çiçek - den -+ çiçekten
Ünsüz benzeşmesi hem yapım ekleri hem de
•
çekim ekleri için geçerlidir.
Ekler sayılara geldiği zaman da aynı durum
•
söz konusudur. Sayının son sesi p, ç, t, k ise
sert ünsüz benzeşmesi olur. 3'te, 4'ten, 4'te,
2005'te
