Paragrafta Vapı
PARAGRAFTA YAPI
"Yapı" denildiğinde aklınıza ne geldi? Garipsediniz mi, yoksa zihniniz-
de bir şeyler canlandı mı? Mesela, "Bu yapı çok eski!", denildiğinde
aklınıza ne gelir? Genellikle bir bina... Ama daha çok bu binanın diş
özellikleri değil mi? Evet, işte bu benzetmeden hareket edersek "Pa-
ragrafta Yapı" için paragrafa dıştan bakıldığında şekilsel duruşu diye,
biliriz. Ama bu şekli ne belirliyor? Tabii ki içerik. Yani paragrafın ne an-
lattlğl. Paragrafta Konu-Ana Düşünce ve Yardımcı Düşünce başlıkla-
rında işin bu kısmını halletmeye çalışmıştık. Şimdi de bir paragrafın
sistematiği, iskeleti yani yapısı üzerine biraz sohbet edelim istiyoruz.
Her yapı, bunun adı ne olursa olsun, mutlaka birkaç parçadan oluşur.
Ama aslolan bu parçaların bir bütün hâlinde tek bir parçaymış gibi du
rabilmesidir. Puzzle düşünelim. Hepsi küçük birçok parça ama uyum
içerisinde yan yana, üst üste gelerek bir bütünü oluşturuyor. Tıpkı puzz-
le gibi, binalar gibi, çarklı makineler gibi paragraflar da birden fazla
cümlenin yan yana gelmesi, birbirini tamamlaması ile meydana gel-
mektedir. Ama uyum içerisinde. İşte biz Paragrafta Yapı konusunda tam
olarak bu uyumun nasıl olması gerektiğini konuşmaya çalışacağız.
GİRİŞ BÖLÜMÜ
Bir apartman düşünelim: Giriş kat derler, değil mi? Apartmanın ilk ka-
ti yani. Ya da bir başkası "Hemen girişteyim." der, çabuk bulunabilmek
veya bulmak için. Çünkü bulunduğu yerin, gözle görülür ilk alanında
dır. O zaman, paragrafın girişi neresidir? desek paragrafın ilk cüml
leridir, ifadesini hemen söyleriz değil mi? Yani konu, giriş cümlesiyle
başlar. Çünkü başlangıç o cümle iledir.
Tavsiye Ettiğimiz Adımlar
o
Bu cümleden önce, önceki cümleyi çağrıştıran herhangi bir
açıklama, bağlaç vs. kullanılmaz. "Arna, fakat, lakin, yalnız, an-
cak, ise, hâlbuki, ne var ki"; "çünkü, madem, zira, mademki"; "üs-
telik, hem, hem de, ayrıca, zaten, hatta, bile"; "kısaca, özetle, sö
Q
zün özü, yani, açıkçası, demek ki"; "evet, tabi, hayır"; "bu, şu".
o
Giriş cümlesi, kendinden sonraki cümlelere hem anlam hem de
yapı yönünden bağlanabilecek özelliktedir.
İlk cümlede bağlaç olabilir ancak bu bağlaç, önceki cümlelerle il-
o
gili olmamalıdır. Metne farklı bir hava katmak, üslubu güçlendir-
mek veya dikkat çekmek için yazar tarafından tercih edilmiş bir
yöntem olabilir. Ama aramızda kalsın, çok sık tercih edilen bir yön-
tem değildir.
128
C ARI
O Bir metnin başına getirilecek söz ya da cümle, konu ile uyumlu
olmalıdır.
o
Boşluktan hemen sonraki cümle ile bütünlük sağlamalıdır.
Tavsiye Etmediğimiz Adımlar
o
Size bir paragrafın başına getirilecek cümle sorulduğunda; zaman
kazanmak, soruyu daha hızlı çözmek adına, sadece boşluktan he-
men sonraki cümleyi okuyup soruyu cevaplamaya çalışmayınız!
GELİŞME BÖLÜMÜ
Paragrafın giriş ve sonuç cümleleri dışındaki cümleleri, gelişme bölü-
münü oluşturur. Yazarın konuya başlangıç yaptığı kısım, giriş bölümüy-
dü. Gelişme bölümü de giriş cümlesinde ele alınan konunun çeşitli
yollarla açıklandığı bölümdür. Bu bölümde yazar örnekler verir; ka-
nıtlardan, benzerliklerden, karşıtlıklardan, sayısal verilerden ve bir-
çok unsurdan yararlanarak anlatmak istediğini okurun zihninde can-
landırır. İşte bu bölümün tamamına "gelişme bölümü" deriz.
Paragrafın ortalarında bırakılan boşluğa getirilecek söz ya da cümle so-
rulduğunda bu kısmın gelişme bölümünde olduğunu artık biliyoruz.
Tavsiye Ettiğimiz Adımlar
Boş bırakılan yere getirilecek cümlenin solundaki ve sağındaki cüm-
leyle, buraya düşündüğümüz cümlenin anlam akışı içinde olup olma-
dığını kontrol edeceğiz.
Tavsiye Etmediğimiz Adımlar
Sadece bir önceki ya da bir sonraki cümleyi okumak yeterli olmayabilir.
SONUÇ BÖLÜMÜ
Paragrafin son cümleleridir. Yazar, sonuç bölümünde anlatmak iste-
diklerini artık derleyip toparlar. Soru işaretlerinin hepsini ortadan kal-
dırır. Final yapar. Asıl diyeceğini daha çok sonuç bölümüne saklar; söy-
leyeceğini söyler ve anlatımını tamamlar. Sonuç cümleleri, kendinden
önceki cümleleri dil ve düşünce yönünden bir sonuca ulaştıran karar
cümleleridir. "İşte bundan dolayı bu mesafeyi otomobille gitmek çok
daha uzun sürüyor.” Bu cümle bir paragrafın sonuç cümlesidir. "işte
bundan dolayı" ifadesi ile anlattıklarının sebebini ortaya koyarak ya-
zar cümlesini tamamlıyor.
