OSMANLI KÜLTÜR VE UYGARLIGI
ARİ
DERS
0
kullanılamamıştır. Ödenemeyen dış borçlar sonrası Düyun-u Umumiye İdaresi kurulmuş ve bu yolla yabancılar
borçlan ve faizlerini karşılamak üzere hükümetin vergi ve diğer gelirlerine el koyma olanağı buluyordu.
Vergiler
Âdet-i ağnam: Osmanlı İmparatorluğunda küçükbaş hay'van vergisine Adet-i ağnam adı verilmektedir.
Yaylak veKışIaş(Köm) Resimleri: Yaylak resmi, kanunnamelerde otlak resmi, resm-i merai ve yatak resmi olarak
geçer. Buna göre sürülerini başkasının tımarında otlatan veya miri yaylaklarda otlatan sürü sahipleri ile göçebe
kabileler ve Yörüklerden yılda bir defaya mahsus olmak üzere sürü başna alınan bir resimdir
Bal Öşrü (Resm-i Kivare): Tahrir defterlerinde bal öşrü, resm-i asel, resm-i zenburiye, öşri kovan, resm-i kivare
ve öşri petek olarak da bilinen bu vergi reayanın elindeki arı kovanlarının mahsulünden„ yani baldan alınmak-
tadır.
Resm-i Çift ve Resm-i Dönüm: Osmanlı İmparatorluğu'nda miri arazi sisteminin tatbik edildiği bölgelerinde,
çift tabir edilen muayyen büyüklükteki araziyi tasarruf eden reayanın ödediği vergiye (resme) çift resmi denir.
Bennak Resmi: Bennak, çiftliği olmayan, evli erkeklere denilmektedir. Herhangi bir toprağı işlesin işlemesin her
evli olan Müslüman reayadan alınır. Kısacası şahsa bağlı bir baş vergisidir
Mücerret Resmi: Mücerret bekâr fakat başkasına muhtaç olmadan kendi geçimini temin edebilen Müslüman
erkeklere denilmektedir. Bekâr erkeklerden alınan vergidir.
İspenç Resmi: Müslüman olmayan erkeklerden alınan vergidir. Kapu resmi diye de zikredilen bu resim, miktar
ve mahiyet itibariyle Müslümanlardan alınan çift resmine mukabil sayıldığı gibi, bennak resmine karşılık geldiği
de İfade edilmişör
Cizye: Büluğ çağına erişmiş, vücut ve akılca sağlam, iş, güç sahibi ve menkul mala sahip olan her gayrimüslim
erkekten alınan cizye, toprağa bağlı olan haraç ile zaman zaman aynı manada kullanılmıştır. Müslümanlar ile
gayrimüslimleri birbirinden ayıran en önemli unsur cizyedir. Cizye gayrimüslim erkeklerin askere gitmemeleri
karşılığında verdikleri baş vergisi olarak da bilinmektedir.
ö Öşür ve haraç vergileri: Öşür, kelime olarak onda bir (1/10) anlamına gelen Arapça kökenli bir kelime Olup,
terim olarak Osmanlı devletinde genellikle halkın ürettiği mahsûllerden, bilhassa hubûbâttan alınan vergiye
verilen isimdir. Osmanlı hukukçuları öşür'ü harâc-l mukaseme saymışlardır. Mukaseme, bölüşme manasına gel-
mektedir. Öşür, aynî ve nakdî olmak üzere iki şekilde tahsil edilebilirdi. Arpa, buğday, darı, nohut gibi dayanıklı
hubûbât çeşidinde ve pamuk vs'de aynî olarak alınması kanundu. Buna mukabil, sebze ve meyve gibi bağ, bağçe
ve bostan mahsûllerinden nakdî ve maktû olarak resim alınırdı.
Adet-i Irgadiye: Reayanın sipahiye (sahib-i arz) birkaç gün bedenen hizmet etmesi şeklinde uygulandığı fakat,
zamanla para ile ödenmeye başlanan vergidir.
Resm-i Aşiyab ve Bezirhane: Su veya yel ile dönen un değirmenlerinden alınan resme resmi aşiyab denmekte-
dir. Değirmen resminin miktarı zaman ve mekâna göre farklılık göstermektedir. Bezirhane, Doğu ve Güneydoğu
Anadolu'daki bazı yörelerinde, bulgur değirmenlerine verilen isimdir. Bezirhanelerden alınan resim değirmen
resmi ile aynıdır.
Mukataalar: Mukataa, geliri kimseye dirlik olarak verilmeyip, doğrudan merkez hâzinesine alınan vergi ve gelir
kaynaklarına denmektedir. Ayrıca mukataa usulü, Osmanlı mâliyesinin bir vergi toplama biçimidir. Buna göre
maden işletmeleri, tuz, şap vs. gibi devlete ait kaynaklar, şehirlerdeki bedesten, tabakhane, boyahane, kasapha-
ne, meyhane vs. gibi ticari ve sınai işletmeler, damga, mizan, bac vs. gibi gümrük vergileri ile iskeleler mukataa
usulü ile işletilmekteydiler.
İhtisap Mukataası: İhtisap, kelime olarak hesap sorma, hesaba çekme anlamına gelir. Çarş ve pazardaki fiyatla-
n, alışverişi, kalite kontrolü işlerine ihtisap, bu görevi yürüten kişiye de muhtesip denilmiştir. Muhtesip olan kişi
zanaat ehlinin kile, arşın, sair ölçüleri ile terazi ve kantarlarını muayene etmek, düzgün ölçü kullanmayanları ve
hileli satış yapanları men etmek ve cezalandırmak gibi yetkilere sahipti.
wwwdizgikitap.com
SOL YALÇIN
