Osmanlı Devleti'nde Darbe ve Darbe Girişimleri
Genel anlamda darbe, ordunun ya da devlet içindeki s'
elitlerin örtük ve yasa dışı yöntemlerle mevcut hükûmeti d
ğiştirmeşİdİr.
1. Kuleli Olay, (1859)
• Kuleli Olayı ya da Kuleli Vakası Osmanlı Devleti'nde Fedailer
Cemiyeti tarafından planlanan bir darbe girişimidir. Fedailer
Cemiyeti 1859 yılında kurulan gizli bir cemiyettir. Tanzimat
Fermanı ile gelen yeni uygulamalardan rahatsız olan dernek,
Padişah Abdülmecit'i öldürerek şeriata daha uygun bir hükû-
met kurmayı amaçlamıştır.
• 14 Eylül 1859 günü bir İhbar sonucu ortaya çıkarılan bu darbe
girişimi İle Sultan Abdülmecit tahttan İndirilerek yerine Sultan
Abdülaziz getirilmek istenmiş ancak hareket başarısızlıkla so-
nuçlanmıştır.
Ayaklanmaya katılanlar ihbar sonucu Çengelköy'deki Kuleli
Kışlası'nda gözaltına alınarak burada soruşturma ve yargılan-
maları yapılmıştır. Bu yüzden olay Kuleli Vakası olarak anıl-
mıştır.
2. 1876 Darbesi
Tanzimat Dönemi aydınları Batı uygarlığının üstünlüğünü
halkın sahip olduğu geniş hürriyetlere ve parlamentolu de-
mokratik siyasi rejimlere bağlarken Osmanlı idarecileri meş-
ruti sisteme inanmamış ve yapılan yeniliklerle merkezi otori-
teyi güçlendirmeye çalışmıştır.
Osmanlı aydınları Batılılaşma İçin yapılan yenilikleri yeterli gör-
meverek siyasi rejimin değişmesi ve devlet otoritesinin Sl-
nırlandırılmaşl İçin faaliyetlerde bulunmak İstemiştir. Ayrıca
Sultan Abdülaziz'in sert mizacı ve otoriter yapısı aydınların
parlamentolu rejim taleplerini daha da artırmıştır.
rıh olamayınca "Yeni Osmanlılar" adıyla bir cemiyet kurm
r, Bu cemiyet Batı'da eğitim görmüş meşrutiyet yanlısı, genç
rokrat ve aydınlar arasında büyük İlgi görmüştür. Mısırlı p
stafa Fazıl Paşa cemiyeti maddi olarak desteklemiştir.
• Yeni Osmanlılar 1867'de yaptıkları bir toplantıda Babıali'yi basa-
rak Sadrazam Ali Paşa'yı devirmeyi düşünmüşler ancak Ali Pa-
şa'nın olaydan haberdar olması üzerine başarılı olamamışlardır.
• Cemiyetin birçok üyesi yurt dışına kaçmak zorunda kalırken Ziya
Paşa, Namık Kemal gibi önemli isimler ise bazı memuriyetler ba-
hane edilerek İstanbul'dan uzaklaştırılmışlardır.
1875 yİlında sadrazamlığa getirilen Mahmut Nedim Paşa'ya
halefet artınca Yeni Osmanlılar bu durumu fırsat bilmiş ve med-
rese öğrencilerini ayaklandırmıştır. Üç gün süren İsyanlar sonucu]
Sultan Abdülaziz sadrazam değişikliğine gitmek zorunda kalır-
ken Hüseyin Avni paşa seraskerliğe, Mithat paşa da devlet şûra-
Sl başkanlığına getirilmiştir.
• Böylelikle güç kazanan Yeni Osmanlılar Hüseyin Avni paşa öncü—
lüğünde sarayı kuşatmış, Sultan Abdülaziz' i tahttan indirerek ye-
- rine V. Murat'ı sultan yapmışlardır.
Sultan Abdülaziz devlet adamlarınca görevden alman ilk
Osmanlı padişahıdır.
• 1876 darbesini yapanlar meşrutiyetin ilanı konusunda V. Murat
ile anlaşmazlığa düşünce, II. Abdülhamit ile görüşmeler yapıl-
mış ve II. Abdülhamit'ten meşrutiyeti ilan etme sözü alınmıştır.
Bunun sonucunda 31 Ağustos 1876 günü "daimî cinneti" oldu-
ğuna dair bir fetva ile V. Murat tahttan indirilerek yerine II. Ab-
dülhamİt padişah olmuştur.
3. Çırağan Baskım (1878)
• Yeni Osmanlılann darbe girişimi sonucu başa geçen ve 1876 W-
- İmda Meşrutiyet'i ilan eden Sultan II. Abdülhamit, 1877-1878
Osmanlı Rus Savaşı'nın (93 Harbi) kaybedilmesi üzerine meclisi
kapatma kararı almıştır.
Bunun üzerine V. Murat'ı yeniden tahta geçirmek isteyen Ali
Suavi, 20 Mayıs 1878'de Rumeli göçmenleriyle Çırağan Sara-
yem basmıştır. Tarihe Çırağan Vakası olarak geçen bu olaydâ
Yedisekiz Hasan Paşa, Ali Suavi'yi öldürmüş ve baskın başan--
sız olmuştur.
4. 1909 Darbesi (31 Mart Darbesi)
1878 yılında Meşrutiyet yönetimine son verilmesinden sonra
İttihat ve Terakki Cemiyetinin çalışmalarıyla 1908 yılında yeni-
den meşrutiyet yönetimine geçilmiştir.
• II. Meşrutiyet'in ilanından sonra yaşanan toprak kayıpları ve si-
yasi kargaşanın artması İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne karş mu-
halefeti artırmıştır.
• Sadrazam Hilmi Paşa, ilmiye öğrencilerinin askerden muaf olma
ayrıcalığını kaldırmış ve ordu İçerişindeki alaylı subaylar tasfiye
edilmeye başlanmıştır. Bu gelişme, medrese öğrencileri ve alay-
II subaylar arasında da İttihat ve Terakki Cemiyetine muhalefe-
ti artırmıştır.
87
Nişan 190Yda İttihâd-l OsmânÎ Cemiyetinin kuruluşu ve muha-
lif bir gazete olan SerbestÜnin başyazarı Hasan Fehmi'nin suikas-
te kurban gitmesi; bütün tepkileri İttihat ve Terakki Cemiyetine
yönlendirmiştir. Bunun üzerine 13 Nisan 1909'da alaylı askerler
ve medrese öğrencileri birlikte isyan başlatmıştır. Yaşanan olay-
lar sırasında bazı isyancılar, sokaklarda "mektepli subay" avına
çıkmış, İstanbul tamamen isyancıların kontrolüne girmiştir.
• İsyan, meclisi de etkilemiş ve Meclis-i Mebusan toplantılarına
ara vermek zorunda kalmıştır.
2ğJ
Nişan 1909 tarihinde yaşanan bu Olay, Rûmî 31 Mart 13
,jtarihine denk geldiği İçin 31 Mart Vakası olarak adlandırılmıştır.
"stanbul'da bulunan lordu, isyanı bastırmakta başarılı olama;
Finca, Selânik'te bulunan 111.0rdu'dan başkanlığını Mahmut
Şevket Paşa'nın, kurmay başkanlığını Mustafa Kemal'in yaptlğj
-Hareket Ordusu adıyla bir ordu oluşturulmuş ve İsyan bu ordu
Etarafindan bastırılmıştır.
QBerlin'de askerî ateşe olan Binbaşı Enver, kurmay başkan ola;
rak görevlendirilmiş ve Hareket Ordusu İstanbul'a girmeden
önce Yeşilköy'de orduya yetişerek kurmay başkanlık görevin
Mustafa Kemal'den devralmıştır.
• Hareket Ordusu isyanı bastırdıktan sonra, isyandan sorumlu
tutulan II. Abdülhamit, 27 Nisan 1909'da tahttan indirilmiş ve
yerine kardeşi V. Mehmet Reşat getirilmiştir, Böylelikle İtti-
hat ve Terakki devlet yönetiminde gücünü daha da artırmıştır.
1913 Darbesi
• 31 Mart Vakası sonrası İttihat ve Terakki Cemiyeti arka planda
kalarak iktidara hâkim olmuştur. 1911 yılında İse İttihat ve Terak-
kiye karşı Hürriyet ve İtilaf Fırkası adıyla bir muhalefet cephe-
• İttihat ve Terakki Cemiyeti 1912 yılında yoğun baskı altında yapı-
lan ve tarihe "sopalı seçim" olarak geçen seçimleri kazandıktan
sonra tutumunu daha da sertleştirmiştir. Ancak bu süreçte Bal-
kan Savaşlarında birbiri ardına alınan başarısız sonuçlar üzerine
hükûmet değişikliği yaşanmış ve yeni hükûmet Kâmil Paşa tara-
fından kurulmuştur.
• Yaşanan süreçte İttihat ve Terakki Cemiyeti Avrupalı devletlerin
bir nota vererek Balkan Devletleri lehine tavizler istemesini ba-
hane ederek 23 Ocak 1913'te Enver Paşa öncülüğünde Babıali'ye
doğru yola çıkmış ve halkın da destek vermesiyle hükûmeti dü-
şürmüştür. Bu olaylar sonucu Sultan V.Mehmet Reşat İttihatçıla-
rın teklif ettiği Mahmut Şevket Paşa'yı sadrazam tayin etmiştir
instagram.com/cop sinav
