ORHUN ABİDELERİ (GOKTURK YAZITLARI)
İlj -Göktürk Yazıtları, Göktürk Kitabele-
Tİ, Orhun Abideleri, Orhun Yazıtları,
Orhun Anıtları- gibi farklı şekillerde
isimlendirilen bu anıtlar, Türk dilinin
İlk yazılı metideridir.
Taşlar üzerine yazılmış bu anıtlara bengü taş adı da verilmiş-
tir Bengü taş: ebedi taş, abide anlamına gelir. Bu sözlerin,
taşlar üzerinde ebedi kalacağı düşünüldüğünden bu şekilde
isimlendirilmiştir.
Koço Çaydam Gölü civannda dikilmiş olan bu anıtlar, bugün
Moğolistan topraklarındadır.
.lj Orhun Abidelen'ni bilim dünyasına tamtan kişi, İsveçli bir su-
bay olan Strahlenberg'dir. Yazıtları ilk okuyan ise Danimarka-
h bilgin Vilhehn Thomsen'dir.
38 harfli Göktürk alfabesiyle yazılmıştır. Göktürk alfabesi, İs-
kandinavya'run Run yazılarına benzediği için Batılılar tarafın •
dan Runik alfabe diye de adlandırılmıştır.
NOT
Türkler, tarih boyunca -Göktürk, Uygur, Arap. Latin ve Kiril" al-
tabelerini kullanmıştır.
Bu kitabelerde Çinlilere karşı İstiklal mücadelesi vermek ve
Türk bütünlüğünü yeniden kurmak için içte. dışta savaşan
Göktürklerin hikâyesi yazılıdır. Yazıtlar, II. Göktürk Devleti Dö-
nemi'nde dikilmiştir.
İçinde Türk adının geçtiği İlk metinler Olan Göktürk Yazman,
nutuk özelliği göstermektedir.
Türk edebiyatının ilk yazarları, Tonyukuk Yazıt”nın (720-725)
yazarı Vezir Tonyukuk ve Kül Tİgİn Yazıt (732) İle Bilge Kağan
Yazıb'mn (735) yazan Yollug Tigin'dir.
İlhanlı tarihçi Cüveyni, Tarih-i Cihan Güşa adlı eserinde bu
anıtlardan söz eden ilk kişi olmuştur.
.J Orhun Abideleri üzerine çalışma yapan bazı önemli Türk bi
hm insanları şunlardır: Necip Aşım (yazıtları İlk kez Arap harl-
leriyle yayımlayan), Muharrem Ergin, Talat Tekin, Hüseyin Na-
mık Orkun vb.
2. UYGUR DONEMİ
Yazılı edebiyatın ikinci dönemidir. Bu dönemde bazı eserler
(Irk Bilig) Göktürk alfabesi İle kaleme alınmış Olsa da genel-
likle 18 harfli Uygur alfabesi kullanılmıştır.
Uygur Dönemi eserleri dinî içerikli (Manihaizm, Budizm) me-
tinlerdir. Bu dönem eserlerinin Önemli bir Özelliği de çeviri Ol-
maşıdır,
Uygur Dönemi eserleri şunlardır:
1. Altun Yaruk (Altın Işık)
Çinceden çevrilen eşer, Budizm'in esaslarını, felsefesini anlatır.
2. Sekiz Yükmek (Sekiz Yığın)
-j Çinceden çevrilen ve Budizm'le ilgili dinî inanışları ele alan
eserde beş duyu organının değeri ve bazı manevi bilgiler an-
latllmıştr.
3. Prens Kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesi
—j Asıl adi "Edgü Ögli Tigin ile Ayıg Ögli Tigin" (İyi Düşünceli
Şehzade ile Kötü Düşünceli Şehzade) olan ve iki kardeş ara-
sında geçen hikâye, masal Özelliği gösteren İlk kitaplardan-
dır Budizm'le ilgili bilgiler içeren eser, Çinceden çevrilmiştir.
4. ırk Bitıg (Fal Kitabi)
—j Her biri ayn bir falı anlatan altmış beş paragraflık bir fal kita-
bıdır. Manihaizm'le ilgili olan eser, Göktürk alfabesiyle oluştu-
rulmuştur.
NOT
Uygurlar Buda'ya Burkan, Budizm'e de Burkancıllk adını
vermişlerdir, Budizm'le ilgili edebiyata da Burkancı edebi-
yat denmiştir.
Uygur Dönemi eserleri ya Burkancılıkla ilgili ya da Mani
dini İle İlgili metinlerdir.
UYGUR DÖNEMİ'NDE ŞİİR
—j Yazılı Edebiyat Devri'nin ilk şiirleri Uygur Türkçesinin Mani ila-
hileridir.
Adı bilinen ilk Türk şair, Uygur Türkçesiyle eser vermiş olan
Apnnçur Tigin'dİr. Çuçu, Pratyaya Şiri, Kül Tarkan; Uygur DÖ-
nemi'nin adı bilinen diğer şairleridir.
