ISL4MİYET ÖNCESİ TÜRK TARİHİ
Bugut Yazım
-TARİ
DERS
OT
1956 yılında Moğolistan'm Bugut şehri yakınında bulunan ve Gök-TürkIer dönemine ait olan yeni bir yazıttır.
Bilim dünyasına önemli yenilikler kazandırdı. Bu yazıt, Gök-Türk döneminde yazılanların en eski tarihlisiydi, Gök-
Türklerin ilk kağam Bumin'in oğlu Mahan Tigin'in (553-572) mezar taş olan bu yazıtın 581'de dikildiği tahmin
edilmektedir. Taşın üç tarafi Soğd dilinde yazılmış olup, dördüncü yüzü Sanskrit ve Brahman dillerindedir. Gök-
Türklerin ilk dönemine ait olan bu yazıtın Türk dilinde değil de Soğdça yazılmış olması dikkat çekicidir.
Yenişey yazıtları
Orhon alfabesiyle yazılmıştı. Üzerlerinde kesin tarih olmamakla birlikte, Orhon yazıtlarından daha eski olduk-
ları, VII. yüzyılda yazıldıkları tahmin edilmektedir. Yenişey'de o dönemde Kırgızlar yaşıyorlardı. Bilim adamları,
Çin kaynaklarındaki bilgilere de dayanarak bu yazıtların Kırgızlara ait olduğu kanaatine varmışlardır. Yazıtlarda
Kırgızların hayat hikâyelerine yer verilmesi ve Kırgızların kullandığı hayvan takviminin kullanılması da bu görüşü
kuvvetlendirmektedir. Tarihî bilgiler içermese de, bu yazıtlar eski Türk boylarının yaşayışlarından bahsetmesi
bakımından önemlidir.
Bunların dışında
2. HoytuTamir/(717-720)
3. Öngin (İşbara Tamgan Tarkan) (719—720)
4. İhe Huşuto (Köl İççor) / (723—725)
5. İhe Aşete (Altun Tamgan Tarkan) / (724) gibi mezar taşları (Bengü Taşlar) vardır.
Uygur Yazıtları
Şine- Usu, Karabalgasun ve Taryat yazıtları Uygurlar'a aittir.
ya da Terhin Yazıtları, Moğolistan'ın Arhangay ilinin Doloon Mod bölgesindeki Terhin Irmağı'nın
yakınlarında bulunan Orhun alfabesi ile yazılan Uygur Yazıtlarıdır. Bu yazıt Uygur kağanı Bayan Çor Kağan
(Muyan-Çur) tarafindan sekizinci yüzyılın ortalarında (muhtemelen 753-760 arasında) taşa işletilmiştir.
Şine-usu Yazım: Orhun-Selenga nehirleri arasındaki Şine-Usu gölü yakınında, Uygur Kağanlığı'na ait bir kitabe
bulunmuştur. Bu yazıt "Tefiride Balmış İl İtmiş Bilge Kağan" adına dikilmiş ve Gök-Türk harfleriyle yazılmıştır.
Yazıtın Moyun Çur Kağan'a (746-753) ait olduğu tahmin edilmektedir. VIII. yüzyılda dikilmiştir. Yazıtta Türk boy-
lan arasındaki mücadelelerden söz edilmektedir. Tarduş, Töles ve Kırgız kavimlerinden de bahsedilmekte, Uygur
hanının Çikler üzerine yürümesi ve Basmıllarla mücadelesi anlatılmaktadır.
Kara Balgasun Yazıtı: Gök-Türk alfabesiyle yazılan diğer bir yazıt Uygurların ilk hükümet merkezi olan kuzeydeki
Kara Balgasun'da bulunmuştur. Türkçe, Çince, Soğdça olarak üç dilde yazılan bu yazıt, başlangıçtan IX. yüzyılın
ilk çeyreğine kadar Uygur tarihini konu alır. Ay Tengride Kut Bulmuş Alp Bilge Kağan (808-821) adına dikilmiştir.
Yazıtın Türkçe olan kısmı çok tahrip olunmuştur. Sadece bazı kelimeler okunmaktadır. Soğdça olan yüzü ise çok
fazla silinmiştir. Sadece Çince kısmı sağlam kalmıştır.
www.dizgikitapcom
27
SMMUYALÇIN
