o
b/ MUTLAKA ÖĞREN
Bozkurt motifi; Tanrı'yı, anneyi, ordu önünde yol gös-
terici varlığı temsil eder.
Işık motifi; hayat verici kutsal ışık şeklinde ortaya
çıkmıştır. Tanrı katıdır. Yaratılış Destanı'nda Tanrı
Kayrahan'a yaratma ilhamını veren Ak Ana bir Işıktır.
"Rüya" ya da "düş" motifi geleceğin sezilmesi ve ka-
dercilik ile ilgilidir.
Mağara, sığınak ve anne kamı olarak karş mıza çıkan
bir motiftir.
Ağaç, ya ili (Obayı) ya da anayı ve atayı ya da devleti
temsil eder,
At, başarıya ulaşmada en etkin güçlerden biridir ve
başkahramanın yoldaşıdır.
Alp; yiğit, cesur, savaşçıdır ve Türk destanlarının te-
mel tipidir, Oğuz Kağan, Şu, Manas, Banışı Beyrek,
Köroğlu alp tipinin örnekleridir. İslam'ın kabulünden
sonra " Alp-Eren" tipine dönüşür, Battal Gazi, Daniş-
ment Gazi, Sarı Saltuk gibi tipler Alperen tipleridir.
Pir ve ak sakallı ihtiyar motifi, bilge kişiyi temsil eder.
Oğuz Kağan'ın akıl hocası Uluğ Türk ve Dede Korkut,
bunun Örneğidir.
Kırklar, kahramanların çevresindeki gücü temsil eder.
Oğuz Kağan Kırk günde yürür, Kür Şat, kırk yiğidiyle
Çin sarayını basar.
Altın yay, gümüş Ok, demir dağ gibi motifler, Türklerin
kullandığı madenleri göstermesi açısından önemlidir.
Yada Taşı, millî birlik ve bütünlüğü temsil eden kutsal
bir taştır. Uygurlar, bu taşı Çinlilere verince millî birlik-
leri bozulur.
Geyik, kutsal sayılan ve genellikle avlanması hoş gö-
rülmeyen bir hayvandır.
Hızır, destan kahramanına yol gösterir, zorda kaldı-
ğında ona yardım eder.
b/ BUNLARI iyi Bil
13. yüzyılın alperenlerinden Olan Sarı Saltuk, Balkan-
ların Müslümanlaşmasına ve fethine zemin hazırla-
mıştır, Bu kişinin efsaneleşmiş hayatını anlatan bir
destan olan Saltukname ise Cem Sultan'ın isteğiyle
Ebul Hayr Rumi tarafından 1480 yılında yazıya geçiril-
miştir.
UNUTMA
Mâni dinine giren Karahitaylar ile Müslüman Olan Kara-
hanlıların savaşları sırasında Kırgızların Müslümanlaşma
süreçlerini konu alan Manas Destanı, dünyanın en uzun
destanı olup 11 ve 12. yüzyıllar arasında meydana gelmiş-
tir, 19. yüzyılda Rus Türkolog Radlof tarafından 11 bin 454
mısralık yedi bölümü derlenmiştir. Manasçlların Okuduğu
destanlar çok daha uzundur ve bu destana hâlâ eklemeler
olmaktadır.
• Manas, onun oğlu Semetey ve torunu Şeytek İse deş-
tan bölümlerinin adıdır. Manas'ın babasının adı Cakıp
(Yakup) Han'dır. Kırgız - Kazak kültürünü beşleyen
bu destan asıl olarak bir kahramanlık destanıdır. Ama
Nogaylar; Kalmuklar, Karahitaylar, Kazaklar, Kara-
hanlılar ve diğer boyların Örf, âdet ve inançlarıyla ta-
rİhIerİ hakkında çok Önemli bilgiler İçerir,
ÖĞREN
Tarihî bir olay, kişi, yer hakkında veya bütünüyle hayali
bir kişi yahut Olay ve yer hakkında gerçek Olduğuna İna-
nılarak anlatılan hikâyelere efsane denir. Efsaneler, söz-
lü gelenekte rivayetlerin kuşaktan kuşağa aktarılmasıyla
oluşur. Bunlara biraz farklı olsalar da mitoloji, menkıbe ve
esatir de denir, "Gelin Kayası", "Ağlayan Ağaç", "Bozkurt"
Köroğlu'nun "Uç Köpük" efsaneleri meşhurdur.
v/ OĞREN
Uygurların Türeyiş Destanı'nda hakanın dünya güzeli
kızları ile bir bozkurtun evliliğinden Dokuz Oğuz — On
Uygurların türeyişi anlatılır.
Uygurların Göç Destanı'nda Hulin Dağı'ndaki kut-
lu "Yada Taşı"nın, Çinlilere hediye edilmesine kızan
Tanrı'nın Uygurları kıtlığa ve yenilgiye mahkûm etme-
siyle Uygurların yurtlarından göç etmeleri anlatılır.
Saltuk Buğra Han, destanda Kaşgar Hanı'nın oğlu
Olup İslam'ı Türkistan'da yayan kişi olarak anlatılır.
Köroğlu Destanı, pek çok rivayeti Olan bir destandır.
Destanda bahsi geçen "Kırat" kahramanın can yoldaşı
olan bir binektir. Köroğlu ise tam bir alp tipidir.
