NÜFUS ve YERLEŞME
2. Yerşekilleri
Dağlık va yüksek alanlar, yerleşmelerin kurulmasını ve gelişmesini önemli
Ölçüde engeller. Çünkü bu alanlarda ulaşım güçlükle yapılır, tarım alanları
dardır, iklim koşullan elverişli değildir.
Asya'da Himalayalar ve Tibet Platosu, Avrupa'da Alpler, Kuzey Ameri-
ka'da Kayalık ve Güney Amerika'da And Dağları yerleşmelerin seyrek
Olduğu alanlardır.
3. Toprak
İnşanlar ekonomik geçimlerini toprağı ekip biçerek sağlar. Tarıma elverişli
olmayan tuzlu ve çorak topraklar ve bataklıkların bulunduğu sahalar yer-
leşmeye uygun olmayan alanlardır. Bununla birlikte yağışların fazla Olunası
nedeniyle topraktaki bitki beşin maddelerinin azaldığı Ekvatoral bölgedeki
topraklar da verimsizdir.
4. Yeraltı Kaynakları
petrol, kömür ve çeşitli madenlerin çıkarıldığı yerler yerleşmeye açılan
sahalardır. Dünya üzerinde pek çok bölge, iklim koşulları nedeniyle yer-
leşmaye uygun olmamasına karşın, yeraltı kaynaklarının zengin olması
nedeniyle yerleşmeye açılmıştır.
Türkiye'de Yerleşme Şekilleri
Türkiye'de yerleşmeler kır yerleşmeleri ve Şehir yerleşmeleri Olmak
üzere iki ana grup altında toplanır.
a. Kır Yerleşmeleri
Tarım ve hayvancılık faaliyetlerinin Ön planda olduğu yerleşmelerdir. Nüfus
miktarı azdır. İnsanların ekonomik etkinliklerini daha çok doğal çevre
koşulları belirler.
Kır yerleşmelerinin devamlı ve geçici olmak üzere İki farklı tipi vardır.
Devamlı yerleşmeler köy ve mahallelerden Oluşur.
Geçici yerleşmeler, çoğunlukla yaz mevsiminde yerleşilen mezraa, kom,
Oba, yaylak olarak adlandırılır.
KÖY yerleşmeleri toplu ve dağınık yerleşmeler olmak üzere İkiye ayrılır.
Toplu yerleşmeler:
Yerşekillerinin sade ve su kaynaklarının az olduğu kesimlerde yaygındır. İç
Anadolu, Ege va Marmara bölgelerinde yaygındır.
Dağınık yerleşmeler:
Su kaynaklarının bol, yerşekillerinin dağlık olduğu kesimlerde yaygındır.
Karadeniz ve Doğu Anadolu bölgelerinde dağınık yerleşmeler yaygındır.
Coğrafya 1-2 Konu Anlağmh I Soru Bankası
ÖRNEK SORU:
Günümüzde bir yerleşim merkezinin
gelişip büyük bir nüfus kitlesini ba-
rındırmasmda aşağıdakilerden han-
gişinin etkisi daha fazladır?
A) Sanayi ve ticaretin
B) İkfim koşullarınm
C) Yeraltl kaynaklanmn
D) Turinn potansiyelinin
E) Tanınm
Günümüz bir yerleşim merkezinin büyüyüp
gelişmesi daha çok ekonomik koşullarm
uygun olmasıyla sağlanabilir. Özellikle
sanayi ve ticaretin geliştiği kentler büyük
bir nüfus külesini barındım.
YANIT: A
ÖRNEK SORU:
l. Gereksinimlerinin Önemli bir kısmının
yerel üretimden karşılanması
II. Yapı malzemesi olarak yqgm olarak
ahşap kullanılması
Ml. Toplu yerleşme dokusunun görülmesi
IV. Kaynakların belli sayıda nüfusu besle-
Yukarıdakilerden hangilerinin Türki-
ye'deki kırsal yerleşmelerin ortak Özel-
'İği olduğu söylenebilir?
B)' ve m C) Iveıv
DIII velil
9 ıııveıv
ÇÖZÜM:
Kırsal yörelerde kullamlan malzemesi
farklıdır. Örneğin Karadeniz'de ahşap,
Akdeniz'de taş, İç Anadolu'da kerpiç
malzeme yaygın olarak kullanılır. Yerleşme
dokusu Karadeniz'de üğımk, İç Anado-
lu'M topludur.
YANIT: C
NÜFUS ve YERLEŞME
b. Şehir Yerleşmeleri
Beürü plana göre kurulmuş, nüfusun çoğunlukla sanayi, ticaret ve
hizmet çalıştığı, tanınsal etkinliklerin olmadığı veya en alt
olduğJ yerleşim birimleridir.
Şehirler başlangıçta küçük yerleşmeler Olarak onaya çıkmıştır. Kuruluş yeri
uygun Olan bu yerleşmelerin büyümesiyle şehirler Oluşmuştur.
Şehirlerin Sınıflandırılması
Şehirler darak, nüüşlanna ve fonksiyonlarına göre sınıflandırılır.
1) Nüfuslarına Göre Şehirler
Küçük şehirler, nütu"rı 10,000 - 25.000 arasında Olan şehirlerdir.
Orü büyüklükte şehirler, - 1 şehirlerdir,
Büyük Şehirler, nüfuslan 100.000 500.000 arasında Olan şehirlerdir.
Çok büyük şehirler, fazla nüfusa sahip olan şehirlerdir (Tablo-15).
Küçük
Büyük
çok Büyük
plani
1980
206
128
41
4
379
1985
222
124
45
8
399
1990
257
155
66
7
485
1997
235
179
83
9
506
Tablo' IS.' VMlatMJn OÖre Türkiye'de
2) Fonksiyonlarına Göre Şehirler
Şehirlerin sınıflandırılmasında hakim olan ekonomik ve kültürel etkinlikler
dikkate alınır.
Tanm Şehirleri
Şehrin kuruluş ve gelişiminde tarımsal etkinlikler ön plandadır. Ekonomisi
tanrna dayalı olan şehirlerdir.
Marmara Bölgesi'nde, Etme, Kırklareli, Yalova, Karacabey, Lüleburgaz.
Ege Bölgesi'nde; Akhisar, Bergama. Turgutlu, Salihli, Alaşehir, Ödemiş.
Akdenğ Bölgesi'* Rüke, Ceyhan, Osmaniye, Btrdur, Mut.
İÇ Anadolu'da; Karaman, Aksaray, Akşehir. Kırşehir, Niğde.
Doğu Anadolu'da; Kars, Van, Erzurum, Iğdır, Erzincan, Muş.
Güneydoğu Anadolu'da; Şanlıurfa, Diyarbakır.
Ticaret Şehirleri
Bu tür kentler önemli ulaşım yollan üzerinde bulunur, şehirde ticari değeri
yüksek manamı üretimi yaygındır.
İstanbul, İzmir, Mersin, Trabzon, Samsun, Antalya, Denizli, Manisa, AVOn,
Aydın, Kayseri, Konya, Eskişehir, Ankara, Malatya, Elazığ, Van, Emrum,
Şanlıurfa, Gaziantep ve Diyarbakır önemli ticaret şehirleridir.
— 410 —
—411—
Uyarı:
Şehir ve İl kavramları karıştırılmamalıdır.
Şehir: Tanmla uğraşan nüfusun oldukça
sınır", hizmetler ve sanayi sektörlerindeki
nüfusun fazla olduğu, toplu yerleşim alan-
landır. Nüfuslan köy, mezraa, belde gibi
yerleşim birimlerinin nüfuslanman faz-
İl: Türkiye'de sınırlan merkezi yönetimce
belirlenmiş bir vali yönetimindeki bölüm.
ÖRNEK SORU:
l. Coğrafi konum
II. Yüzölçüm
III. Ekonomik etkinlikler
IV. Konut sawşl
Yukandakilerden hangileri bir yerleşme
biriminin kır ya da kent savılmasında
kullanılan ölçütlerden değildir?
A) I ve II
ve 111
D) II veıv
E) ıııveıv
ÇÖZÜM:
Coğrafi konum ve yüzölçüm yerleşme bi-
timlerinin km da kent sayılmasında Ölçüt
olarak kullanılmaz.
YANIT: A
ÖRNEK SORU:
Aşağıdaki coğrafi bölümlerin hangisin-
deki kent merkezlerinde fonksiyonel
çeşitlilik diğerlerine göre daha fazladır?
A) Antalya
B) orta Fırat
C) Çatalca•Kocaeli
D) Yukarı Kızılırmak
E) Doğu Karadeniz
ÇÖZÜM:
Marmara Bölgesi'nin bir bölümü olan Ça-
talca - Kocaali Bölümü'ndeki kentlerde
fonksiyonel çeşitlilik daha fazladr.
YANIT: C
Coğrafya 1-2 Konu An'atıml' I Soru Bankası
