MAKALE
Makale, edebiyatımıza Tanzmat Dönemi'nde girmiştir. Bu dö-
nemde yazılmış önemli makaleler şunlardır:
1. Tercümân-l Ahvâl Mukaddimesi (1860)
Türk edebiyatının ilk Şinasi'nin kaleme aldığı
makale, 1860 yılında İlk Özel gazete Olan Tercümân-l Ah-
vâfde yayımlanrnştır. Makalede gazetenin insanlara fayda
sağlayan önemli iletişm aracı Olduğu vurgulanmıştır.
2. şiir ve inşa (1868)
1868'de Hürriyet gazetesinde yayımlanan makalede Ziya
Paşa, divan edebiyatını milG bir edebiyat olarak kabul et-
memiş; gerçek Türk edebiyatını halk edebiyatı olarak gör-
müştür.
3. Lisân-ı Osmânî'nin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülâ-
hazâtl Şâmildir (1866)
Nank Kemal, 18ü'da Tasvir-iEfkâr'da yayımlanan bu ma-
kalede, divan edebiyatını eleştirmiştir. Dilde sadeleşmenin
vurgulandığı makalenin. Milli Edebiyat Dönemi dil anlayı-
şım belirleyen bir içeriği vardır.
ELEŞTİRİ (TENKİT)
-J Batıh anlamda gerçek edebî eleştiri (tenkit), Tanzimat'la gö-
rülmeye başlanmıştır. Bunların konusu çoğunlukla eskiyem
tartışmaları ve divan edebiyatı eleştirisidir.
.lj Ziya Paşa. Şiir ve İnşa makalesinde, divan edebiyatını millî ol •
marnakla suçlamış; daha sonra yazdığı Harâbât adlı eserinin
(İlk antoloji) Ön sözünde bu İddiasının aksini İleri sürmüştür,
Bunun üzerine Nan•uk Kemal. Harâbâtı eleştirmek için ilk eleş-
üri kitabı Olan Tahrjb-i Harâbât (1876) ve Takip (1886) adlı eser-
lerİ yazmıştır.
Nuruk Kana; Lisân-' Osmnnİn Edebiyat Hakkında Bazı Mülâ-
hazâü Şâmildir (ilk eleştiri yazısı). Bahâr-ı Daniş Mukaddimesi
ve Mukaddime-i Celâl'de divan edebiyatını eleştirmiştir.
Tanzimat II. Dönem'de Recaizade Mahmut Ekrem ile Muallim
Naci arasında şiir dili ve tekniği üzerine yapılan tartışmalar dik-
kat çeker.
Recaizade Mahmut Ekrem'in Zemzemelerine (ezgili, nağme-
li şeş) karş Muallim Naci'nin Demdeme'şi (hiddet, azarlama)
bu tartışmaların temelini oluşturur. Recaizade Mahmut Ekrem ,
Zernzeme III adlı eserinh ön sözünde ve Takdîr-i Elhân'da hem
divan edebiyatl geleneğini hem de Muallim Naci'nin yazdık-
lanm eleştirmiştir.
GEZİ YAZISI
Tanzimat Dönemi'nde Ahmet Mithat Efendi'nin Avrupa gezi-
sini anlattığı Avrupa'da Bir Cevelan adlı eseri gezi türünün
önemli yapıtlarındandır. Yine Ahmet Mithat Efendi'nin kaleme
aldığı Sayyadane Bir Cevelan adlı eser de gezi türündedir. Ya-
zar bu yapıtında Beykoz'dan İzmit'e kadar yapılan bir av ge-
zisini anlatmıştır.
ANI (HATIRA)
Tabşıra (Âkit paşa), Magosa Hatıraları (Namık Kemal),
Defter-i Âmâl (Ziya Paşa), Ömer'in Çocukluğu (Muallim Naci)
Tanzimat Dönemi 'nde bu türde kaleme alınmış eserlerdendir.
MİZAH VE Hiciv
Tanzimat sonrası Türk edebiyatında mizah ve hiciv, divan ada-
biyatına göre daha gelişmiştir.
Ziya Paşa'nın Sadrazam Ali Paşa'yı hicvetmek için yazdığı
Zafemâme, bu türün önemli Örneklerindendir.
Ziya paşa, Rüya adlı eserinde de Sadrazam Ali Paşa'yı hic-
vetmiştir,
İlk Türk mizah gazetesi olan Diyoien'doki yazılarıyla adından
söz ettiren Direktör Âli Bey'in Lehçetü'l-HakâY1k (İlk mizahi
sözlük) adlı yapıtı, mizah türünün önemli örneklerindendin
BİRAZ TEBESSÜM
Direktör'den Direktifler
Tanzimat Dönemi tiyatro yazarlarından Âli Bey'in ünlü mizahi
sözlüğü Lehçetü'l Hakayık ince nükteler ve kara mizah örnek-
leyi İle dopdolu muhteşem bir eşerdir, "Direktör Âli Bey" ün-
vanıyla da tanınan ve yazılarıyla mizah edebiyatımızın geliş-
meşinde ciddi emekleri bulunan Âli Bey'in bazı kelime ve kav-
ramlar İçin bulduğu karşılıklardan birkaçı şöyle:
Cesaret: Korktuğunu belli etmemek.
Cüce: Büyük adamların yakından görünüşü.
Âlim: Bir şeyi bilmediğini bilen.
Şair: Söz kantarcısı.
İnşallah: Ret cevabı.
Yaş: Kadınların saklamaya muktedir olabildikleri tek sın
Yalnızlık: Siyah camlı gözlük.
Yazı: Gözle görülen fikir.
Ahlak: Akıl polisi.
(Edebiyatımızın Güleryüzü 1' Mehmet Nuri Yardım)
105
