"LDTş KLUVVLüLEK
Buzullar eğim boyunca veya yamaçlardan hareket ederek. üzerinden
geçtiği yüzeyi aşındırır ve taşır. Taşıdığı malzemeyi eridiği yerlerde Miktirir.
Yükseldikçe sıcaklığın azalmasına bağlı olarak, belli bir yükseltiden sonra
sıcaklık yıl boyunca TC'nin altındadır. Bu kesimlerden yüksek yerlerde kar
yıl boyunca yerde kalır. Yıl boyunca karların erimediği seviyeye kalıcı (tok-
tağan) kar Sınırı denir.
Kalıcı kar sınırını;
enlem,
— bakı,
— karasalllk ve yükselti,
— yağış miktarı
belirler.
Kalıcı kar, kutup çevrelerinde deniz seviyesinden başlar. Kutuplardan uzak-
laştlkça kalıcı kar sınırı yukarılara çıkar. Ekvatodda 5 - 6 bin metre civarın-
dadın Türkiye'de kalıcı kar sının bölgelere göre değişmekle bir" genel
olarak 3500 metredir.
Son jeolojik zaman olan Kuvaternetde. diğer zamanlara göre daha sık iklim
değişiklikleri olmuştur. Bu zamanda soğuk ve kurak İklim şartlanmn
görüldüğü dönemlerde oluşan buzul devirlerinde, kalıcı karlar günümüze
göre daha aşağılara İnmiştir.
Bu devirdeki buzulların miktarı, günümüzdeki buzullardan dört kat fazla
olmuştur, Etki alanlarını, kutuplardan Orta Kuşak'a ve yüksek dağlardan
alçak kesimlere doğru genişletmişlerdir.
Şekil•12: Buzul gelişimi
Buzullar bulundukları yere ve büyüklüklerine göre çeşitli isimler alır.
1. Örtü Buzulu: Çok geniş alanları bir bütün olarak kaplayan buzullara Örtü
buzulu denir. Dünya'daki buzulların büyük bir kısmı Örtü buzulu şeklinde
Antarktika (13 milyon km2) ve Gröntand adası (2 milyon krn2) üzerinde
bulunur.
2. Sirk Buzulu: Dağların yüksek kesimlerinde küçük çanaklarda yeni Oluş-
maya başlayan buzullara denir.
3. Vadi Buzulu: Sirklerde veya dağların tepesindeki buzullar büyüyerek
yamaçlardan aşağı iner ve vadileri doldurur. Böylece vadi buzulu oluşur.
4. Takke Buzulu: Dağların sadece doruk kısımlarında bulunan buzullara
takke buzulu denir.
Coğrafya 1-2 Konu Anlatımlı I Soru Bankası
ÖRNEK SORU:
Buzulknn kıyılarda etkinliği enleme bağ-
tidir. Jeolojik zamanların baz dönemlerin-
de buzullar yüksek enlemlerde kıyılarda
bile etkili olabilmiştir.
Buna göre, aşağıdaki ülkelerden han-
gişinİn kıyılarında buzullarm Oluştur-
düğü yerşekİMerİ görülür?
A) MISM
C) Norveç
E) hava
B) Türkiye
D) Brezilya
Norveç 58' - 72' Kuzey enlemlerinde yer
alan kutba yakın bir ülkedir. Bu nedenle
kıyılarında buzullarm oluşturduğu yerşeMl-
görülür.
YANIT: C
ÖRNEK SORU:
Türkiye, M Jeolojik Zaman'chki buzulbş-
rnalardan etkilenmesine karşın Nenin kW'
kuşakknnda buzulların şeWWendirici etkisi
Bu durum Türkiye'nin aşağıdaki Özellik-
terinden hangisinin bir sonucudur?
A) Mawnatik konumunun
B) Üç tarafınm denizlerle çevri" olmasının
C) Ortalama yükselünin fuh oynaşınm
D) Arazinin yakın bir ieolo#k Oluş-
E) Mylkrmda gelgit genhğİnİn olma-
ÇÖZÜM:
Türkthe, Orta kuşağm Ekvator'a yakm bir
yerinde bulunur. Buzullarm kıyılarda etWW
olması kutup kuşaklanna yakm yerlerde
YANIT: A
a. Buzul Aşındırması
Yamaçlardan veya vadderden aşağıya İnen buzullar, yer yüzeyinl törpüle-
yer* aşndınrlar.
1. Buzul Vadileri: Vadiler boyunca inen buzullar, yamaçları ve vadi
tabanını aşındırır. profili olan bu vadderde sürekli İniş yoktur ve vadiler
kısa boyludw. Derine doğru aşnım sonucunda ana vadilere katılan yan
vadNer yüksekte kalır. Bunlara asıll vadiler denir.
2. Sirk (buzul yalağı): Dağlarm yüksek kesimlerinde, buzulların İlk oluş-
maya başladığı Merde direnpiz alanlarda buzulların Oluşturduğu küçük
3. Hörgüç kaya: Dirençsiz yerlerin aşındırılmasıyla daha dirençli Olan ka-
mar ortaya çıkar. Bu kayalar buzulların etkisiyle çizilerek törpülenir. Deve
hörgücünü andırdığı İçin bu İsmi almıştır.
b. Buzul biriktirmesi
Bütün diş gibi buzunar da aşındırdığı malzemeleri bir taşıdık-
tan sonra başka bir Md.e biriktirirler.
1. Sander Düzlüğü: Buzullardan Çıkan akarsuların, buzulların Önünde
oluşturdukları ova biçimindeki düdüklerdir.
2. M0ren (buzul taş): Buzulların tabanlarından ve yamaçlardan kopardık-
lan parçalara moren denir. Buzulların erimesiyle buzulun önünde (cephe
moreni), kenarında (yan morenler) ve tabanında (dip morenleri) birikirler.
3. DrumIİn: BunMann çekilmesiyle önlerinde biriktirdiği materyallerin,
buzullardan çıkan akarsular tarafından aşındırılmasıyla oluşan küçük
RÜZGARLAR VE OLUŞTURDUĞU ŞEKİLLER
Rüzgarlar, bitki örtüsünden yoksun, kurak ve yan kurak iklim bölgeleriyle
kıyılarda etkilidir.
a. Rüzgar Aşındırması
Estikleri yüzeydeki unsurları taşır. Taşıdığı bu malze-
meyi geçtiği yüzeylere çarptırarak buraları aşındırır. Bu olaya korrazyon
Şekli- 13: Mantarkaya
Korrazyon sonucunda Oluşan en önemli şekillerden biri mantarkayadır
(Şekil-13).
ÖRNEK SORU:
Türkiye'de buzullaşmaya uğrayan yerler,
dağların kuzeye bakan yamaçlarında, Batı
Anadolu'da 2200 metreden başlamaktadır,
Oysa bu değer Karadeniz'de 2500 metre,
İç ve Doğu Anadolu'da 3000 metrenin üze-
Buna göre, aşağıdaki dağlardan han.
gİsİnde buzul Şekillerine rastlanır?
A) Hacreş (2689 metre) - (Muş)
B) Sündİken (1770 metre) - (Eskişehir)
C) Karacadağ (1938 metre) - (Diyarbakır)
D) Akdağ (2044 metre) - (Amasya)
E) (4116 metre) - (Hakkaril
ÇÖZÜM:
Doğu Anadolu'da 3000 m'n/n üzerinde
görülen buzul şekillerl bu bölgede yer alan
ve yükseltisi 4116 metre olan Cila Dağı'n-
da görülmektedir.
YANIT: E
ÖRNEK SORU:
Türkiye'nin bugünkü yer Şekli Özelli-
ğİnln Oluşmasında aşağıdakilerden
hangisinin payı en azdır?
A) Orojenezin
C) Buzullarm
B) Akarsuların
D) Ep/rojenezin
E) Dalgaların
Çözüra:
Türkiye'nin bugünkü yer şekli Özelliğinin
oluşmasında buzulların payı en azdır.
YANIT: C
Coğrafya 1-2 Konu Anlatımlı j Soru Bankası
