—l Divânü Lügâtjt-Türk; Türkçenin İlk sözlüğü. İlk dil bilgisi kita-
b', ilk edebiyat antolojisi ve ilk Türk dünyası ansiklopedisidir,
.lj Kaşgarlı Mahmut, 11. yüzyılda Türkmen, Oğuz, Çiğil, Krgız
gibi Türk boylarını gezmiş; sözlü edebiyat ürünlerini (koşuk ,
sagu, sav, destan) derlemiş ve eserine almıştır. Bu yönüyle
eser, İlk folklor derlemesi Özelliği de göstermektedir. Yazar,
eserinde aynca bu Türk boylarının dillerini de tanıtmıştır.
Eserin sonunda 0 dönemki Türk illerini ve yerleşim bölgelerinl
gösteren bir harita da vardır.
DivânüLügâtit-Türk'ün ele geçen tek nüshası 1917 yılında D-
yarbakırlı Ali Emiri tarafından bir sahaftan satın alınarak bilim
ve kültür dünyasına tanıtılmıştır.
Eserte İlgili İlk çalışmayı Kilisli Ritat Bilge yapmıştır.
ATABETÜ'L-HAKAYIK
'Hakikatlerin Eşiği" anlamına gelen eser, 12.
yüzyılın başlarında Edip Ahmet Yükneki ta.
rafından yazılmıştır
Emir Muhammed Dad İspehsalar Bey'e su-
nulmuştur.
Türk-İslam değerleri çerçevesinde insanları
eğitmek İçin yazılmıştır.
—j Eserde bilginin yaran, cahilliğin zararları, cömertliğin Övgüsü,
cimriliğin yergisi, dünyanın geçiciliği, alçak gönüllülüğün er-
demleri, kibrin kötülüğü gibi konular işlenmiştir.
...j Hakaniye lehçesi ve sade bir dille kaleme alınmıştır. Ancak
kendinden Önce yazılan Kutadgu Bilig'e daha çok Arap-
ça ve Farsça sözcüğe yer verilmiştir.
-j Ayet ve hadislerin de yer aldığı eserin başında Allah'a, Pey-
gamber'e, Dört Halife'ye ve devrin hükümdarına Övgüler var-
Eserde Kutadgu Bil@de Olduğu gibi aruz Ölçüşünün "feûlün
feülün feüün feûl• kalıbı kullanılmıştır.
Beyit ve dörtlüklerle yazılan eşer, 40 beyit ve 101 dörtlükten
oluşmuştur. Beyitler, •aa, ba, ca...• şeklinde, dörtlükler ise
•aaxa' şeklinde uyaklanmıştır.
Dört nüshası bulunan eserin bu nüshalan Arap ve Uygur harl-
leriyle kaleme alırunıştır.
DİVAN-ı HİKMET
12. yüzyılda Hoca Ahmet Yesevi tarafından
kaleme alınan Divân-J Hikmet; yol gösterici,
ahlaki ilkelere sahip bir eserdir.
Esere, Ahmet Yesevi'nin kurduğu tarikat
mensuplarınca zamanla eklemeler yapılmış.
tır.
Dinî, ahlaki konulara değinen didaktik bir
eserdir.
Karahanlı Türkçesiyle yazılmıştır.
Onunıbljkmel
o
Ahmet Yesevi'nin şiirlerindeki dörtlüklere hikmet adı verilmiş-
tir. Eserde bu hikmetler aracılığıyla tasavvufi konular aşılan-
maya çalışılmıştın
Tasawufi terimlerde Arapça ve Farsça kelimelere yar verilmiş-
se de biçim özellikleri bakımından halk şiiri geleneğine yakın
olan eserin dili sadedir,
Beyit nazım birimi ve aruz ölçüşüyle yazılmış bazı hikmetler
bulunmakla birlikte şiirlerin çoğu; dörtlük nazım birimi ve 7'Ii,
12'Ii hece ölçüsüyle oluşturulmuştur.
Şiirlerde genellikle yanm uyak kullanılmıştır. Dörtlükler genel-
Jikle "abab (abcb), dddb, eeeb, fffb,.. şeklinde uyaklanmıştlr,
Divân-l Hikmet; ölçü, nazım birimi, uyak düzeni gibi şekil özel-
liklerinden hareketle İslamiyet öncesi Türk şiirinin devamı, içe-
rik bakımından İse dinî tasavvufi Türk şiirinin başlangıcı sayı-
lir. Eser, İslamiyet öncesi şiir ile halk şiiri arasında bir köprü
konumundadır,
NOT
Ahmet Yesevi 63 yaşına girdiği sene, Hz. Muhammed'in bu
yaşta vefat ettiği gerekçesiyle artık yerin üstünde yaşamak İş-
tememiş; yer altında bir çilehane yaptırarak ömrünün geri ka-
lan yıllarını orada Allah aşkı ve peygamber sevgisinin hazzı ve
huzuru İçinde geçirmiştir.
