KAYALARIN ÇÖZÜLMESİ VE TOPRAK OLUŞUMU
a. Kayaların Çözülmesi
Yerkabuğunun ana maddesini oluşturan kayaların atmosferle sürekli temas
halinde bulunan kesimleri, atmosferin ve İklimin etkisiyle zamanla yıpranır.
Böylece kayalarda çatlama, kınıma, parçalanma, dağılma ve ufalanma
meydana gelir. Buna çözülme denir.
Kayaların çözülmesi üç şekilde gerçekleşir.
1. Fiziksel (Mekanik) Çözülme
Kayaların, kendisini oluşturan minerallerin kimyasal yapılarında bir değişim
olmadan parçalanıp ufalanmasına fiziksel (mekanik) çözülme denir.
Fiziksel çözülmenin temel nedeni, gece ve gündüz sıcaklıkları arasındaki
farktır, Buna bağlı olarak fiziksel çözülmede;
— Taşların büzülüp genleşmesi,
— Donma Ve Çözülme,
- Buz, tuz ve kök çatlatması etkilidir.
Fiziksel çözülmenin hızlı olduğu kesimler;
- Çöller,
Karaların iç kısımları,
Kutup çevreleri,
— Yüksek dağlık sahalar.
Çöllerde ve yan kurak bölgelerde geceyle gündüz arasındaki sıcaklık
farkı yüksektir. Gündüz aşın ısınan kayalar genleşir. Gece sıcaklığın
düşmesi nedeniyle büzülme meydana gelir. Gün İçerişinde genleşip
büzülme taşların zamanla parçalanıp ufalanmasına neden olur.
Yine kurak Ve yan kurak bölgelerde yüzeye Çıkan yer altı Sularının
buharlaşmasıyla bünyelerindeki uz, kayaların çatlaklarında birikerek.
parçalanmaya neden Olur.
Soğuk bölgelerde (kutuplar, yüksek dağlık sahalar), gündüz eriyen kar
ve buz sulan taşların çatlaklarına girer. Çatlaklardaki sular, geceleri
sıcaklığın düşmesiyle donar. Su donduğunda genişlediği için taşların
parçalanmasına neden Olur.
Bitki kökleri de taşların çatlaklarına girerek, taşların fiziksel parçalan-
maşına neden olur.
2. Kimyasal Çözünme
Kayaların sulann etkisiyle dağılmasına kimyasal çözünme denir. Kimyasal
Çözünmede minerallerin kimyasal yapılan değişir.
Sıcaklık, Çözünmeyi hızlandırdığı İçin kimyasal çözünme, sıcak ve nemli
İklim bölgelerinde daha yaygındır. Bununla birlikte kolay çözünen kayaların
(kalker, jips, kayatuzu) bulunduğu yerlerde kimyasal çözünme daha
hızlıdır.
Coğrafya 1-2 Konu An/e!lrn/l / Som Bankası
ÖRNEK SORU:
Aşağıdaki tabloda beş farkt merkezin yıl
içindeki gece ve gündüz sıcakllkkn ve yıl-
lak yağış mikün verilmiştir.
Düş KUVVETLER
Kjmyasal çözünme.
Alim bölgelerinde daha fazla görülür.
3. Biyolojik (Organik) Çözülme
Canh organizmalar. bitki ve hayvanlarm etkisiyle oluşan çözünmeye bi-
yolojik veya organik çözülme denir.
— Bitki kökleri ve toprak dunda yaşayan solucan gibi canlılar çeşitli şal-
g'lar yayar.
— Topraktaki canlı artthları olan organik maddelerin parçalanmasıyla
organik asitler Oluşur.
— Topraktaki bakterilerin faaliyetleri ve bitki köklerinin solunumu. toprakta-
ki sularda karbondioksit rnktarını arttırır.
Bitki kökleri ve çeşitli canlıların salgıladıkları salgılar, canlı organizmalar ve
anıklarının neden olduğu organik asitler ve karbondioksitli sular kayalar-
da biyol* ÇÖüneye neden Olur.
Taşların fiziksel parçalanması, kimyasal ve biyolojik çözünmesi sonucunda
toprak Oluşu.
b. Toprak Oluşumu
Toprak oluşumu çok uzun bir zaman Bu süre İklim ve kayaların diren-
d ve kimyasal göre değişir. Toprak oluşum süreci Şu şekilde açık-
Kayaların aynşnaşl sonucunda bitki beşin maddeleri açığa çıkar. Böyle-
Ce Çözülen kısmı üzerinde Önce bitküer yetişir.
— Bitki kökleri ve diğer Canh organizrnalann etkisiyle kayaların ayrışması
— artıklanrwı aynşnası Sonucunda, toprak beşin maddeleri bakımın-
dan Zenginleşir.
— Besin maddelerinin artması topraktaki canlıların (karıncalar. solucanlar,
mantarlar, b*terüer gibi) hızla çoğalmasını sağlar. Böylece toprak canlı
bir ortam alır.
Toprak Oluşumunu Etkileyen Faktörler
Toprak oluşumunda iklim, bitki Örtüşü, yeryüzü şekilleri, ana materyal
ve zaman güli faRMer etkli olur.
ÖRNEK SORU:
Nem yağışm faz]ahğl, sıcaklığın yüksek-
liği kimyasal çözülmeyi hızlandırır.
Buna göre, aşağıdaki akarsu havzalarm-
dan hangisinde kimyasal çözülmenin
en fazla olması beklenir?
11
16
ıv
25
9
20
513
1479
A) Arnazon
C) Fırat
E) Yenişey
ÇÖZÜM:
B) Nil
D) Volga
Tablodaki merkezlerden hangisinde
mekanik çözülme en fazladır?
A)' D)IV
ÇÖZÜM:
Mekanik çözülme gece ve gündüz sıcaklık
farklarınm fula Olduğu, kurak yan
kurak İklim bölgelerinde etkindir. Bu
nedenle hem gece ve gündüz sıcakhk
farklarınm fazk hem de yıllık yağış rnikta-
mn az olduğu II notu merkezde mekanik
çözülme en fazladır.
YANIT: B
ÖRNEK SORU:
Yukarıdaki haritada numaralanmış yöre-
'erin hangisindeki kayaçlarda kimyasal
çözünme daha fazladır?
A)' Bill C)lll
ÇÖZÜM:
Sıcaklık yağışm fazla olduğu II. yörede-
ki kayaçlarda kimyasal çözünme daha fa-
YANIT: B
Kimyasal çözünme en fazla sıcaklığın yük-
şek olduğu bol yağış alan yerlerde etkilidir.
Amazon Nehri, her mevsim bol yağışlı ve
yıl boyunca yüksek sıcaklıkların görüldüğü
ekvatoral İklim bölgesinde yer alır. Bu
nedenle Amazon havzasında kimyasal çö•
zûnme verilen akarsu havzalarından daha
YANIT: A
Coğra»a 7-2 Konu Anlafrmh Soru Bankaş'
