Kar ve buzul sularıyla beslenen akarsuların akımı ilkbahar va yaz baş-
lamda artarken, yaz ve kış mevsiminde akımında düşüş görülür (Grafik-3).
A kırn
706316 n)
OŞMNMHTAEEKA
Grafik•3; İlkbaharda eriyen kar sulan•Aa beslenen
İyidere'nin (Doğu Karadeniz) aylara göre
ortalama akım grafiği
Kaynak sularıyla beslenen ve bir göl veya bataklıktan çıkan akarsularm
akımında yıl İçinde önemli değişimler meydana gelmez.
Akarsuların Yeryüzünü Şekillendirmesi
Akarsular, yüksek kesimleri aşındırır, aşındırdıkları malzemeyi taşır ve alçak
kesimlere biriktirir. Faaliyetleriyle alçak yerlerle yüksek yerler arasındaki
yükselti farkını ortadan kaldırmaya çalışır.
Akarsular yeryüzünü en yaygın biçimde şekillendiren kuwettir. Yeryü-
Zünde, kutup bölgeleri, yüksek dağların zirveleri ve çöller dışında kalan
kesimlerin büyük bölümünde 71), aşındırma ve biriktirme faaliyetleriyle
yeryüzünü Şekillendirir.
Akarsu Aşındırması
Akarsular geçtiği yüzeyden parça kopararak ya da yüzeyi çözerek aşındır-
ma yapar.
Akarsu aşındırması fiziksel (mekanik) ve kimyasal aşındırma olmak üzere
İkiye ayrılır:
a. Fiziksel (Mekanik) Aşındırma
Akarsuların geçtiği yerlerden çeşitli boyutlarda parçalar koparmasıyla
mekanik aşındırma gerçekleşir.
Mekanik aşındırma, suyun çarpmasıyla oluşabileceği gibi akarsuyun
taşıdığı kum, çakıl gibi malzemelerin çarpmasıyla da gerçekleşebilir.
Coğratha 1-2 Konu Anlatım,” I Soru Bankası
ORNEK SORU:
Bir akarsu vadisinde inşa edilen bir ba-
rajm su tutma kapasitesinin 20-30 yıl
içinde yan yarıya azalması akarsuyun
hangi özelliğinin sonucudur?
A) Akamuyun geniş düzlükler İçinde akma-
B) Akarsu yatağınm peneplen alam 01nM-
C) Akarsu '"dsinin zengin bitki ÖrtüsWIe
kaplı olmasının
D) Akarsuyun aşındırma gücünün fazla
E) Akarsu havzasının Olmasının
Akarsuyun aşındırma gücünün f" olnwşl
sonucunda taşıdığı malzeme anacak ve ta-
şldlğl malzemeyi akarsuyun vadisindeki
barajın içine biriktirerek barajın su tutma
74.
71.
—314—
kapasitesini azaltacaktır.
ÖRNEK SORU:
YANIT: D
AKARSULAR
b. Kimyasal Aşındırma
Akarsuyul geçtiği yerlerde, kayaların içinde bulunan mineralleri çözme-
siyle yaptığı aşındırmadır. Çözünebilen (kireçtaşı, jips gibi) kayaların bulun-
düğü yerlerde akarsular, geçtiği yüzeyleri çözerek derinleştirir ve dik
vaaer oluşturur. Kimyasal aşındırma, sıcaklığın yüksek Olduğu
yerlerde daha yoğun bir biçimde gerçekleşir.
Bir akarsuyun;
— taşıdığı yük miktarı,
— yatak eğimi,
— akış h1Z1
arttıkça aşındırma gücü artar.
Bunurüa geçtiği yüzeyi Oluşturan kayaçların
— kimyasal yapsı ve
— dirençli Olup
aşmdırmayı etkim.
Akarsular yükselti, eğim ve engebenin fazla olduğu yerlerde derine
aşındırma yapu.
Eğimin az olduğu, sade yüzey şekillerine sahip ve yükseltinin az olduğu
yerlerde akarsular yana aşındırma yapar.
Akarsu derine doğru aşındırma yaptıkça, kaynak yönüne doğru geriye
aşındırma yapar. Geriye aşındırmayla akarsuyun boyu uzar.
Derine doğru aşmdırmada akarsuyun ulaşabileceği bir taban vardır. Buna
taban seviyesi denir. Taban seviyesi, akarsuların aşındırma
en alçak seviyedir.
Akarsularm taban seviyesi, deniz seviyesidir (O m). Buna genel taban
seviyesi denir. Akarsularm pek çoğu aşındırmasını genel taban seviyesine
göre yqar.
Bir göl ya da kapalı havzanın tabanı, o çevredeki akarsuların taban seviye-
Buna yerel taban seviyesi denir.
Taban Sevi"esi
Şeki14_• Akarsularm derine aşındırma yapmasıyla denge
profiline ulaşma süreci
Akarsular derine doğru aşındırma yaparak, taban seviyesine yaklaşır.
Taban seviySne göre akarsuyun ulaşabileceği en son aşındırma düzeyine
denge profili denir (Şen-4).
Denge profilli akarsularm yaşlılık dönemindedir.
NEK SORU:
Akarsular. geçtikleri yüzeyleri fiziksel
olarak parçalayarak ya da kimyasal oyarak
ayrıştırarak aşındırırlar.
Aşağıdakilerden hangisi, akarsuyun
aşındırmasına doğrudan etki eden fak-
törlerden biri değildir?
A) Taşıdığı şu miktan
B) Yatak eğimi
C) Geçtiği arazinin yapışl
D) Buharlaşma şiddeti
E) Taşıdığı yük
ÇÖZÜM:
Akarsuların geçtikleri yüzeyde yaptığı aşın-
dırmada, havzasındaki buharlaşma şidde-
tinin doğrudan bir etkisi yoktur,
YANIT: D
Uyan:
Denge profiline ulaşan akarsularda kaynak
İle ağrz kısımları arasındaki eğim azalır ve
şelaleler ortadan kalkar. Bu nedenle bu
akarsular, ulaşım amaçlı kullanılabilir.
Ancak enerji potansiyelleri düşük olduğu
İçin baraj yapımına uygun değildirler.
Aşağıdakilerden hangisi, bir akarsu hav-
Zasmda aşınmanm fazla olmasına ne.
den Olan etkenlerden biri değildir?
A) Bitki örtüsünün olması
B) Rejiminin düzensiz olrnaşl
C) Yer Şekillerinin engebeli, olmay
D) Ahm mikEnmn fazla olması
E) yüzölçümünün küçük omay
ÇÖZÜM:
Akarsu havzasının genişliği akarsu aşındır-
may İle doğrudan ilgili değil".
YANIT: E
—315—
Coğrafya 1-2 Konu Anlatım,” I Soru Bankası
