İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK TARİHİ
11. Köktürk (Kutluk) Devleti (682 - 744)
AR
DERS
OT
ö Ötüken ve çevresini ele geçirerek II. Köktürk Devleti'ni kuran Kutluk, mücadelelerinin sonunda tesis edilen dev-
letin, "devleti derleyen, toparlayan" manasına gelen "İlteriş" unvanıyla kurucu Kagan'l oldu.
İlk iş olarak Dokuz Oğuzların sürüleri yağmalandı. Gün geçtikçe güçlenerek kendini Kagan ilan eden Kutlug, kar-
deşleri Bögü Çor'u "Şad", Tuo-hsi-fu'yu da "Yabgu" tayin etti. Tonyukuk'a Apa Tarkan unvanı ile idarî ve askerî
işleri planlama sorumluluğunu verdi.
İlteriş kagan döneminde Köktürkler, Oğuzlar ve Kitanlann devlete bağlanması yanında çeşitli Türk boylarının
da katılmasıyla iyice güçlendi. Bundan sonra 682-687 yılları arasında Pekin'den Kansu'ya kadar uzanan Kuzey
Çin bölgelerine karş kırk alt' sefer tertip edildi. İlteriş (Kutlug) Kagan 692 yılına gelindiğinde hastalanarak öldü.
NOT
Han, Hakan, Kağan, Yabgu, Şanyü, Tanhu, İlteber, İlteriş hükümdar unvanları olup İlteriş derleyen ve toplayan
demektir.
Kutlug Kagan öldüğünde oğulları Bilge sekiz, Kül Tegin ise yedi yaşlarındaydı. Çocukları çok küçük olduğundan
Türk töresi gereği kardeşi Bögü Çor, Kapgan Kagan (692 - 716) unvanıyla tahta oturdu.
Kapgan Kağan Maveraünnehir bölgesini ele geçirerek Türk birliğini büyük ölçüde sağlamıştır,
Döneminde yapılan 25 savaştan 13'ünü Kapgan'ın kendisi yönetmiştir,
709 yılında Çiklerve Kırgızlar ittifak halinde isyan etmişti. Bilge Şad önce Çikleri itaat altına aldı, sonra Az kavmini
devlete bağladı. 710 yılında ise Songa ormanında yapılan savaşta isyan eden Kırgızlar mağlup edildi ve Kaganları
öldürüldü. Aynı yıl Bayırkular üzerinde itaat sağlandı. 711 yılına gelindiğinde isyan eden Türgişler, Altay dağ-
lanm aşarak İrtiş Nehri'ni geçen Bilge Şad komutasındaki Göktürk ordusu tarafindan hezimete uğratıldı. Bolçu
civarında yapılan savaşta Türgişlerin Kagan'l, Yabgu'su ve Şad'ı öldürüldü.
Kapgan Kağan, Bavurkl İsyamnın bastırılması sırasında hayatını kaybetmiştir (716).
Onun yerine oğlu İnal geçmiştir. Ancak Bilge ve Kül Tigin kardeşler İnal'ın yetersizliği ve annesinin Türk olma-
maşından dolayı yönetimine karşı çıkmıştır. Tonyukuk'un da yardımıyla İnal ortadan kaldırılmıştır. İnal'ın yerine
Bilge, kağan olmuştur.
Kül Tigin, orduların başkomutanlığına getirilmiştir.
Bilge Kağan Dönemi
II. Köktürk Devleti'nin en parlak dönemlerindendir. Başmiller, Karluklar, Kırgızlar ve Türgişler Köktürk
hâkimiyetine alınmıştır.
Bilge, kağan olduktan sonra devletin başına büyük dert açan isyanları bastırdı ve devletin birliğini yeniden sağ-
ladı. Çinlilerle iyi geçinmeye çalışarak onlarla dostluk kurdu. Budistleşme yolundaki eğilimleri, devlet meclisi
tarafindan, Türklerin yapısına uymayacağı gerekçesiyle reddedildi.
II. Köktürk Devleti'nin kuruluşunda ve gelişmesinde önemli çalışmaları olan Tonyukuk 727, cesareti ve savaşçı-
lığıyla ünlü Kül Tigin 731, Bilge Kağan ise 734 yılında ölmüştür.
Bilge Kağan'ın ölümünden sonra yönetime gelenler başarılı olamamışlardır. Hanedan üyeleri arasında anlaşmaz-
lıklar başlamıştır. Karluklar, Uygurlar ve Başmiller birleşerek II. Köktürk Devleti'ne 744 yılında son vermişlerdir.
•mvw.dizgikitap.com
SÖPLYALÇIN
