İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK EDEBİYATI ı
TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI
• Tarihin karanlık devirlerinin bilinmeyen
dönemlerinden başlayarak İslamiyet'in kabul
edildiği .
- • 8 ve 10. yüzyıla
kadar geçen süreyi
kapsayan dönemdir.
ÖZELLİKLERİ
• Destan geleneği oldukça yaygın olduğundan
bu döneme Destan Dönemi de denir.
• Yabancı kültürlerin etkilerinden uzak, ath
göçebe yaşamın izlerinin yoğun olduğu bir
edebiyattır.
• Şamanizm, Manihaizm ve
Budizm gibi inanışların
etkileri edebiyata
yansımıştır.
• Ürünler anonimdir.
• Eserlerin dili öz Türkçedir.
Tür olarak şiir ön plandadır.
• Aşk, kahramanlık, ayrılık, doğa, ölüm vb.
konular işlenmiştir.
• Hece ölçüsü kullanılmıştır.
• Nazım birimi dörtlüktür.
Şiirlerde genellikle yanm uyak ve redifler
kullanılmıştır.
• Şiirler şaman, kam, baksı, oyun, ozan adı
verilen şairler tarafından kopuz eşliğinde
söylenmiştir.
• Şiirler ğ2tj
olarak adlandırılan yas törenleri,
sığır adı verilen av törenlerinde ve ismi
verilen toplu ziyafetlerde söylenmiştir.
• Bu dönem sözlü ve yazılı dönem olmak
üzere iki başlıkta incelenir.
13
Sözlü Edebiyat
• Mö 4000'ii ve 3000'ii
yıllardan MS 6. yüzyıla
kadar olan zaman dilimi
"Sözlü Edebiyat Dönemî'
olarak adlandırılır.
• Ürünleri sav, sagu, koşuk ve
destandır.
ı. Sav
• Günümüzdeki atasözlerinin ilk örnekleridir.
• ilk olarak Kaşgarlı Mahmut'un
Divanü Lügati't-Türk adlı sözlüğünde geçmiştir.
Aç ne yimes, tok ne times.
(Aç ne yemez, tok ne demez.)
Tag taga kavuşmas, kiş kişike kavuşur.
(Dağ dağa kavuşmaz, inşan insana
kavuşur.)
2. Sagu
• ölen kişilerin arkasından söylenen, ölenin
yiğitliklerinin anlatıldığı şiirlerdir.
• Yuğ törenlerinde söylenen ağıtlardır.
• Halk edebiyatında ağıt, divan edebiyatında
mersiye adını alır.
Alp Er Tunga öldi mü
Isız ajun kaldı mu
Ödlek öçin aldı mu
Emdi yürek yırtllur
3. Koşuk
(Alp Er Tunga öldü mü
Kötü dünya kaldı mı
Zaman öcünü aldı mı
Şimdi yürek yırtılır)
Yazılı Edebiyat
•TürkIerin yazıyı kullanmaya
başlamalarıyla oluşan bir edebiyat
olan • Yazılı Edebiyae, İslamiyet'in
kabulünden önceki 8. yüzyılda
başlayıp 10. yüzyıla kadar devam
eder.
• Bu dönem yazılı eserlerinde dönemin
kültürel unsurlarına rastlanılır.
• Yazılı dönem ürünleri Göktürkçe ve Uygurca olarak
yazılmışlardır.
• İlk alfabelerimiz sırasıyla Göktürk ve Uygur alfabeleridir. Bu
alfabeleri Arap, Latin alfabeleri takip etmiştir.
• Yazılı dönemde dinî konularda da din dışı konularda da
eserler verilmiştir.
• Nazım birimi dörtlüktür. Hece Ölçüşü kullanılmıştır.
I. Göktürk Kitabeleri (Orhun Yazıtları)
• "Ebedî, sonsuz taş" anlamına gelen "Bengü Taşlar" olarak
da adlandırılır.
• Türkçenin bilinen en eski kaynağı ve ilk yazılı belgeleridir.
• Türk tarihi, Türk toplumunun yaşam biçimi ile ilgili bilgiler
içerir.
• Metinler yukarıdan aşağıya doğru yazılmış, satırlar da
sağdan sola doğru dizilmiştir.
• Göktürk alfabesiyle yazılmıştır. Bu alfabe 38 harflidir;
25 sessiz, 4 sesli, 9 da birleşik sesten oluşmuştur.
• Yabancı etkilerden uzak, an bir Türkçe ile yazılmıştın
• Anıtlarda; aliterasyonlar, benzetmeler, atasözleri ve
deyimler gibi dikkat çekici bir edebî dil kullanılmıştır.
• Taşların bir tarafı Çince, üç tarafı da Göktürk alfabesiyle
4
Z Uygur Dönemi Yazıtları
Prens Kalyanamkara Papamkara
• Uygurlar Dönemi'nin en tanınmış
Kalpli Pm
öykülerinden biridir. Kansu vilaye-
tindeki Bin Buda mabetlerinde
bulunan bu eserde, iyi yürekli bir
şehzadenin bütün canlılara yardım
etmek ve canlıların birbirlerini
öldürmelerine engel olmak üzere
çok değerli bir mücevheri ele
geçirmek için çıktığı maceralı yolculuk anlatılır.
Altun Yaruk (Altın Işık)
- •IO. yüzyılın ilk yarısında yazıldığı tahmin
edilen eser, 17. yüzyılda bulunmuştur.
Birkaç nüshası bulunan ve oldukça
hacimli olan bu eser, Budizm'in esasla-
rını, felsefesini ve Buda'nın menkıbele-
rini anlatan dinî bir eserdir.
Sekiz Yükmek
• Sekiz bilgi, sekiz tomar anlamlarına gelmektedir.
Eserde beş duyu organının anlamı ve görevleri
Budist bir yaklaşımla verilmiş ve bazı manevi bilgiler
Sığır adı verilen sürek törenlerinde söylenen
aşk, sevgi, doğa konulu şiirlerdir.
• Şekil bakımından farklı olmakla birlikte halk
edebiyatında koşma, divan edebiyatında gazel
adını alır.
Etil suwı aka turur
Kaya tübi kaka turur
Balık telim baka turur
Kölün takı küşerür
4. Destan
yazılmıştır.
• Doğu Göktürklerin tarihine ışık tutar.
• "Türk" isminin geçtiği
özelliği taşır.
• Anıtların yazarı Yollug Tigin'dir.
olma
(İtil suyu akar durur
Kaya dibini oyar durur
Bütün balıklar baka durur
Gölü bile taşırırlar)
anlatılmıştır.
ırk Bitig
• Tahmi en 930 Ilında ve
öktürk harfleriyle
kaleme
a ınmış o an Irk Bitig
(Fal Kitabı), Mani muhitinde
yazılmış önemli bir metindir.
İçinde dine ait unsurlar
bulunmakla beraber
dinî bir eser değildir,
bir fal kitabıdır.
İrk
Bitiy
• Sözlü Edebiyat Dönemi'nin en yaygın şiir
ömekleridir.
• Toplumu derinden etkileyen olaylar işlenir.
• Oldukça uzun bir yapıya sahiptir.
• Destanlardaki kahramanlar •
özelliklere sahiptir.
• Orhun Nehri kıyısında Göktürklere ait dikili
pek çok yazıt mevcutsa da bunlardan üçü
önemlidir. Bunlar Tonyukl*; Kül Tigin ve
Bilge Kağan Anıtı'dır.
• 1893 yılında Danimarkalı Thomsen anıtlarda
yazıyı çözmüş; Alman bilgini Radloff, yazıtların
çevirisini yaparak dünyaya tanıtmıştır.
• Günümüzde Moğolistan sınırları içerisinde yer alır.
