İSLAMİYET ÖNCESİ
TURK EDEBİYATI
A. SÖZLÜ EDEBİYAT
Sözlü edebiyat; Türklerin, edebî
ürünlerinin yazılı hâlde bulunmadı-
ğ' dönemdir. Bu dönern ürünleri söz-
lü gelenekte oluşmuş. kulaktan ku-
'ağa yayılarak varlığını sürdürmüş-
tür. Dolayışıyla bu dönem ürünleri anonimdir.
Mitolojik dönemde oluşmaya başlayan sözlü edebiyatta
Şamanizm, Budizm, Manihaizrn gibi dinler etkili olmuştur.
Sözlü edebiyat, dinî törenlerden doğmuştur. Eski Türklerde
şairlere kam, bakşl, oyun, ozan, şaman gibi işimler verilmiş-
tir, Bu kişiler, hem törenleri yöneten din adamları hem büyü.
cü hem hekim hem müzisyen hem de şairdirler.
Şairler, kopuz (eskiden ozanların çaldığı telli Türk şazı) eşli-
ğinöe şiirler söylemişlerdir.
Şiirlerde mi16 ölçümüz Olan hece Ölçüşü kullanılmıştır.
Şiirlerin nazım birimi dörtlüktür.
Genellikle yarını uyak kullanılmıştır.
Milli Özellikler gösteren sözlü edebiyat ürünlerinde yabancı
kelimeler Oldukça azdır.
Şiirlerde yiğitlik, sevgi, hüzün, Ölüm, doğa sevgisi gibi konu-
lar işlenmiştir.
Koşuk. sagu. sav ve destan sözlü edebiyat ürünleridir,
İslam öncesi Türk topluluklarında sığır, şölen ve yuğ adı verilen
dinî törenler görülürdü. Sürek avına gidenlerin ardından avın
bereketli geçmesi amacıyla düzenlen törenlere sığır; av
dönüşünde boy arasında düzenlenen ziyafet törenlerine şölen
Ölen kişilerin ardından yapılan yaş törenlerine de yuğ adı
verilirdi. Sığır ve şölenlerde koşuk, yuğ törenlerinde sagu
NOT
Çin belgeleri ve Kaşgarlı Mahmut'un DÎvânü Lugâtif-Türk
adlı eseri. sözlü edebiyat ürünleri için önemli bir kaynaktır.
Kaşgarlı Mahmut 11. yüzyılda. Türk illerini dolaşıp Türk,
Türkmen, Oğuz, Çiğil, Yağma ve Kırgızlann dillerini, sözlü
edebiyat ürünlerini derleyerek Djvânü Lugâtit-Türk adlı
eserine almıştır.
SÖZLÜ EDEBİYAT ÜRÜNLERİ
KOŞUK
Sözlü edebiyatta "aşk, sevgi, kahramanlık, savaş, tabiat gü-
zelliği' gibi konulan işleyen şiirlerdir,
Sığır ve şölen törenlerinde, kopuz eşliğinde söylenir,
Millî Ölçümüz Olan hece Ölçüşü İle söylenir,
Nazım birimi dörtlüktür.
Genellikle yarm uyak kullanılmıştır.
Uyak düzeni "aaab, cccb, şeklindedir,
Halk şiirindeki koşmalara kaynak oluşturmuştur.
Koşukların konu bakımından benzeri halk şiirinde koşma, di-
van şiirinde gazeldir.
ÖRNEK
Kızıl sarıg arkaşıp
Yİpgİn yaşıl yüzkeşip
Bir bir kerü yörkeşip
Yalnguk anı tanglaşur
Günümüz Türkçesiyle
Kızıl ve şan (çiçekler) ardı ardına yerden bitiyor
Mor ile yeşil yüz yüze geliyor
Ve birbirlerine sarılıyorlar
İnşan bu (renk cümbüşünü görünce) şaşkına dönüyor
SAGU
Sözlü edebiyatta Ölüm temalı şiirlerdir. Ölen kişinin yiğitlikle-
tini, onun ölümünden duyulan üzüntüyü dile getiren şiirlerdir,
Yuğ adı verilen matem törenlerinde kopuz eşliğinde söylenir.
Nazım birimi dörtlüktür.
Genellikle yarım uyak kullanılır,
Uyak düzeni "aaab, cccb, dddb... " şeklindedir.
Millî ölçümüz olan hece ölçüsüyle söylenir,
Divanü Lügati't-Türk'te yer alan Alp Er Tunga Sagusu bu türün
ünlü örneğidir.
Konu bakımından halk şiirindeki ağıt ve divan şiirindeki mersiye
ile benzerlik gösterir.
51
