İSLAMİYET ETKİSİNDEKİ
TURK EDEBİYATI
GEÇİŞ DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI
Talas Savaşı'ndan (751 ) sonra 8, yüzyıldan itibaren Müslürnan
olmaya başlayan Türkler, Karahanlı Dönemi'nde (912-1212) İs,
lanüyet7 resmH1 kabul etrnişlerdir.
İslamiyet'in kabulü ile Türklerh dil ve edebiyatlarında da önem-
li değişimler meydana gelmiştir. Türklerin Müslüman Olduğu
10. yüzyıl ile edebiyatmın başlangıcı kabul edilen 13. yüz-
yıl arasında (11-12. yüzyıl) ilk İslami ürünlerin verildiği dönem
Geçiş Dönemi olarak adlaMınIw.
11-12. yüzyıllarda Türk edebiyatı, bir yandan İslam kültürünün
etkisine girerken bir yandan da İslamiyet Öncesi Türk kültürü
geleneğini devam ettirmiş. İslam dininin bütünüyle belirleyici
olduğu aşamaya kadar bir geçiş dönemi yaşamıştır.
Lj Bu dönemth dile Arapça ve Farsça kelimeler girmiş, Uygur al •
fabesinin yanında Arap alfabesi de kullanılmaya başlanmıştır.
-j Şürlerde. İslanüyet öncesi Türk şiirinde görülen hece ölçüsü-
nün yanında Arap edebiyatından alınan aruz ölçüsü de kulla-
Lj Nazım birimi olarak sözlü edebiyattaki dörtlüğün yanında beyit
de kuüanımlştır.
—j Geçiş Dönemi eserleri (ilk İslami ürünler), Karahan'ı Devleti za-
nurunda ve Hakaniye (Karahanh) Türkçesiyle yazılmıştır.
...j Geçiş Dönemi eserleri şunlardır: Kutadgu Bilig (Yusuf Has
Hacip), Divanü Lügati't-Türk (Kaşgarlı Mahmut), Atabetü'l-
Hakayık (Edip Ahmet Yüknekj, Divan-' Hikmet (Hoca Ahmet
KUTADGU BİLİG
Düşünce yönü ağır basan, didaktik (Öğretici) bir eşerdir. içe-
riği itibarıyla nasihatname türüne girer.
Manzum bir eser olan Kutadgu Bilig, 6645 beyitten oluşmak-
tadır. Beyit nazım biriminin ilk kullanıldığı bu eserde dörtlük-
lere de yer verilmiştir,
Kutadgu Bilig, Türk edebiyatında mesnevi nazım biçimiyle ya-
zılmış ilk eserdir,
Türk edebiyatında aruz ölçüsüyle yazılmış ilk eser olan Kutad-
gu Bilig, Şehname vezni olarak bilinen, aruzun "feûlün feûlün
feûlün teûl" kalıbına yazılmıştır.
Kutadgu Bilig; deyim, atasözü ve Özdeyiş bakımından zengin-
dir Halk dilinin kullanıldığı eserde, Türkçe kelimelerin yanın-
da az da Olsa Arapça, Farsça kelimelere de yer verilmiştir.
Kutadgu Bilig, alegorik (sembolik) bir anlatıma sahiptir. Dört
sembolik kahramanın karşılıklı konuşmaları biçiminde kurgu-
lanan eserdeki sembolik kahramanlar ve temsil ettikleri kav-
ramlar şunlardır:
Kahraman
Kün Togdl
Ay TOldl
Ögdülmiş
Odgurmış
Görevi
Hakan (Hükümdar)
Vezir
Vezirin oğlu
Derviş, zahit kişi
Temsil Ettiği Değer
Adalet, hukuk, kanun
Mutluluk, saadet
Akıl, anlayış, zekâ
Hayatın sonu, kanaat,
akıbet
-j Türk edebiyatında İslami Dönem'in ilk ürü-
nüdür. 1069 yılında Yusuf Has Hacip tarafın-
dan yazılrnış, Karahanh hükümdarı Tabgaç
Buğra Han'a sunulmuştur. Eser, hükümdar
tarafından çok beğenildiği için yazarına "has
hacipük" ünvam verilmiştir.
Kutadgu
Bilig
Kutadgu Bilig, "mutluluk veren bilgi" anlamına gelir, Eşer, İn-
sana her iki dünyada da mutlu olma yollarını göstermek için
yazılmıştır.
—j Devlet yönetimi İle ilgili görüşlere yer verdiği İçin İslami DÖ-
nem Türk edebiyatının İlk siyasetname örneğidir.
Kutadgu Bilig'in üç nüshası vardır. Viyana nüshası Uygur al-
fabesiyle, Mısır ve Fergana nüshaları ise Arap allabesiyle ya-
zılmıştır,
DİVÂNÜ LÜGÂTİ'T-TÜRK
1074 yılnda tamamlanan eşer, Türkçe-Arapça
bir sözlüktün
Dîvânü Lügâtif-Türk, Araplara Türkçeyi öğ- •
retrnek ve Türkçenin zengin dil varlığını or-
taya koymak amacıyla Kaşgarlı Mahmut ta-
rafından yazılmıştır.
Türk dilinin ilk sözlüğü olan eserde 7500 Türkçe kelimenin
Arapça karşılıkları verilmiştir, Türkçe sözcükler ve Örnekler dl-
şında eserde kullanılan dil Arapçadır.
Kaşgarlı Mahmut, bu eserini Bağdat'ta halife olan Ebulkasım
Abdullah'a Sunmuştur.
59
