İSLAM ÖNCESİ TÜRK EDEBİYATI ESER ÖZETLERİ
Orhun Yazıtları
Türkçenin bilinen yazılı ilk örnekleri, B.yüzyı-
lın başlarına dayanan ve Orhun Vadisi'nde
bulunan, bu yüzden de Orhun Abideleri
veya Orhun Yazıtları olarak adlandırılan
yazıtlardır. Bu yazıtlar, Türkçenin, tarihsel
süreçteki gramer yapısı ve bu yapının de-
ğişimiyle ilgili bilgiler verdiği gibi, Türklerin
devlet anlayış ile yönetimi, Türklerin kültürel
ögeleri, Türklerin komşuları ve soydaşlarıyla
olan ilişkileri ve sosyal yaşantısıyla ilgili önemli bilgiler içermektedir.
Kül Tigin Yazıt”nı Bilge Kağan, kardeşi Kül
Tigin'in ölümü üzerine diktirmiştir. Anıtta
Türk milletinin o dönemdeki durumu, Kül
Tigin'in savaşçılığı, kahramanlıkları, ölümü
ve yas töreni anlatılmıştır.
Orhun Yazıtları'ndan Kül Tigin Yazıtı, Kül
Tigin'in ağabeyi ve Köktürklerin kağanı Bil-
ge Kağan tarafından, 732 yılında, kardeşi
adına, kardeşinin hizmetlerinden dolayı
ona duyduğu minneti göstermek amacıyla,
Bilge Kağan konuşur.
Bilge Kağan Yazıtlında Köktürk Hakanı
Bilge Kağan'ın iyi dileklerinden, Bilge Ka-
ğan döneminde yaşananlardan, törelerden
söz edilirken Bilge Kağan'ın Türk milletine
vermek istediği mesajlar da anıtın içeriğinin
bir başka boyutunu oluşturur.
Bu yazıt, Bilge Kağan'ın ölümünden bir yıl
sonra 735'te, oğlu Tengri Kağan tarafından
dikilmiştir. Bu yazıtta
Bilge Tonyukuk Yazıtı ise Köktürk veziri olan
Bilge Tonyukuk adına dikilmiştir. Yazıtta daha
çok, Çinlilerle yapılan savaşlar anlatılıyor
ve Tonyukuk bu yazıtta anılarını, dönemin
tarihini ele alır.
Bu yazıt 720-725 senelerinde Tonyukuk'un
kendisi tarafından dikilmiştir. Bu yazıtta, Türk-
lerin savaş stratejileri, bağımsızlık mücadelesi
için verilen savaşlar, Bilge Tonyukuk'un Türk milleti için verdiği
mücadeleler göze çarpmaktadır.
Sekiz Yükmek (Sekiz Bilgi)
Uygurlar arasında yayılmış olan Budizm'in
öğreti, düşünce veya inancını başkalarına
tanıtmak için yazılan bir eserdir. Eserde beş
duyu organı ve bazı manevi bilgiler anlatıl-
mıştır. Çinceden çevrilen Sekiz Yükmek'te
Burkancılığa ait dinî ve ahlaki inanışlar ve
baz pratik bilgiler vardır. Uygurlar arasında çok yayılan bu eser, kısa
cümleleriyle, içten anlatımı ve zengin söz varlığıyla dikkati çeker.
diktirilmiştir. Bu yazıtta da konuşan, Kül Tigin yazıtında olduğu gibi
Bilge Kağan'dır.
Yenişey Yazıtları
Yenişey Yazıtları adı ile bilinen metinlerden
dikili taş olanları, bazen arazide tek tek,
bazen de bir yerleşim bölgesindeki mezar-
lıkta toplu olarak bulunmuştur. Bu yazıtların
hemen hepsi Ölen bir Türk beyinin ardın-
dan genellikle de onun ağzından çıkan
sözcüklerle yazılmıştır. Genellikle birkaç
satırdan ibarettirler ve ölen kişinin eşine,
hayata, çocuklarına, yurduna doyamadan
ölmesinden bahseder. Yazıtlar, V -IX. yüzyıllarda Türkçenin işlek bir
şekilde yazıya geçirildiğinin bir kanıtıdır.
338
