İlk Türk-İsIam Devletlerinde Hükûmet, Taşra Yönetimi ve Hukuk
HÜKÛMET
Türk-islam devletlerinde günümüzdeki Bakanlar Kuruluna karşılık gelebilecek olan "divan"
hükûmet görevini üstlenmiştir. Hükûmetin başında hükümdarın birinci derecede yardımcısı
olan vezir bulunurdu. Vezir Türk-İslam devletlerinde farklı isimlerle anılmıştır.
Karahanlllarda
Gaznelilerde
Büyük Selçuklu Devleti'nde
Sahib-i Divan-' Devlet
Türk-İslam Devletlerinde alt divanlarve bunların birleşmesiyle oluşan "Büyük Divan" hükûmet
işlerini yürütmüştür, Bu divanlar ise şöyledir;
Karahanlllarda Orta Asya gele-
neği olan İkdi Devlet Teşkilatı
(doğu-batı) devam ettirilmiş, ül-
kenin doğu kısmını Arslan Kara
Han unvanıyla büyük hakan yö-
netirken; batı kısmını ise Buğra
Kara Han unvanını taşıyan aile-
den bir han yönetrniştir.
Adlî işlere "kadın; mali işlere
"amil" (ırnga); belediye işleri-
ne "muhtesip" denilen görevli-
ler bakmıştır.
TAŞRA YÖNETİMİ
Gaznelilerin taşra teşkilatın-
da merkezî bir yapı söz konu-
sudur. Gaznelilerde her eya-
letin sivil, askerî ve adli olmak
üzere üç yöneticisi vardı.
Mülki idarede sahib-i divan;
askerî idarede salar (sipehsa-
lar); adli idarede kadilkudat;
maliyede amil; belediyede ise
muhtesip denilen kişiler gö-
rev almıştır.
HUKUK
Büyük Selçuklu Devleti'nde Bü
yük Divana bağlı bir taşra teşki-
lati oluşturulmuştur.
Mülki idarede askerî vali olan
şıhne, hanedan üyesi vali ola+
rak melik, askerî güvenlik so
rumlusu olarak sahib-i şuna;]
adalet işlerine kadı; mali işlere
amil; belediye işlerinde muhte
sip denilen kişiler görev almıştır;'
KARAHAN ULAR
Vezir başkanlığında toplanan ve
devlet meselelerin görüşülüp ka-
rara bağlandığı büyük divandır.
Devletin iç ve dış yazışmalarından
sorumlu divandır.
Başındaki görevli ise Tuğra?dir.
Mali işlerden sorumlu divandır.
Başındaki görevli İse Agıddır.
Mali ve İdari işleri denetleyen di-
varıdır.
Başındaki görevli ise Müşrİftİr.
Ordunun genel işlerini yürüten di-
Vandir.
Başındaki görevli İse Anidir.
GAZNELiLER
Divan-' Vezaret
Vezirin başkanlığında toplanan ge-
nel idari işlere ve mali İşlere bakan
büyük divandır.
Divan-' Risalet
İç ve dış yazışmaları yürüten di--
varıdır. Başındaki görevli ise Sahi—
bi Divan-' Risalet'tir.
Divan-' İstifa
Devletin mali işlerine bakan divan-
Başındaki görevli ise Müstevfi'dir
Divan•ı İ raf
j Devletin mali ve idari işlerini de-
netleyen divandır. Gizli haber alma
dairesi gibi de çalışmıştır. Başındakj
'Börevli İse MüşrİfÖr.
Divan•l Arz
Askerlik işlerini yürüten divandır.
Başındaki görevli Ge Emir-İ Anidir.
BÜYÜK SELÇUKLULAR
Divan-' Âla (Divan-' Saltanat)
Başkanlığını vezirin yaptığı, devlet
meselelerinin görüşüldüğü büyük
divandır.
Devletler ve eyaletlerle ilgili yazış-
malan yöneten divandır. Başındaki
görevli ise Münşi ya da TuğraÜdir.
Divan-' İstih
Hazinenin gelir ve giderlerini takip
eden divandır.
Başındaki görevli İse Müstevffdir
Divan-1 İşraf
Devletin mali ve idari işlerini teftiş
eden divandır.
Başındaki görevli İse Müşriftir.
Divan-1 Arz (Ceyş)
Askerlikle ilgili bütün İşleri yürü-
ten divandır.
Başındaki görevli ise Anz'd•r.
• Türk-islam devletlerinde hukukun oluşmasında İslam'ın getirdiği esaslar, Oğuzların kabile ge-
lenekleri, Kök Türk, Uygur, Sasani ve Akhun gelenekleri etkili hâle gelmiştir.
• Büyük Selçuklu Devleti'nde hukuk örfi ve şeri olmak üzere ikiye ayrılmıştır.
Örfi Hukuk
Ka nakları
U ama alanı
• Hun gelenekleri
• Yönetim
• Kök Türk ve Uygur/ • Maliye
kanunlan
• Askerlik
• Oğuz gelenekleri
gthevü: Emir-İ Dad (Dadbeg)
Kaynakları
• Kur'an
• Sünnet
• İcma
• Kıyas
Şeri Hukuk
U ulama alanı
• Müslümanların Özel
ilişkileri (Evlenme,
boşanma, miras,
maliye)
@aşmdaki görevli: Kadı'l Kudat
Askerî davalara ise kadıasker (kadıleşker) bakmıştır.
Divan-1 Meza lim
Sultan başkanlığında toplanan yüksek mahkemedir. Kadı kararlarına itiraz bu kuruma
yapılmıştır. Burada ayrıca; halkın şikâyetleri dinlenmiş, siyasi suçlar görüşülmüş, kâtip-
leri aracılığıyla vakıflar denetlenmiş, Cuma ve bayram namazları ile hac ve cihad gibi
ibadetlerin yerine getirilmesi için imkân sağlanmıştır,
instagram.com/copysinav
