İlk Türk Devletlerinde Yazı, Dil ve Edebiyat
ALFABE
Türkler geçmişten günümüze birçok farklı alfabe kullanmıştır.
Â
Kök Türk
Uygur
(Orhon)
Fars
Kök Türk Alfabesi
Soğd
(İran)
Arap
Kiril
Latin
Uygur Alfabesi
• Türklerin ikinci millî alfabe-
• Türklerin ilk millî alfabesidir.
sidir.
• 38 harften oluşur. (34 sessiz,
• 18 harften oluşur. (15 sessiz,
4 sesli harften oluşur.)
3 sesli harften oluşur.)
EDEBİYAT
Sözlü Edebiyat
Türkler yazıyı geç kullandığı için öncelikle sözlü edebiyat
gelişme göstermiştir. Başlıca sözlü edebiyat ürünleri:
Sav (Atasözü)
Sağu (Ağıt)
Koşuk (Kopuz eşliğinde söylenen şiir)
Destan
Destan
Alp Er Tunga
Oğuz Kağan
Ergenekon - Bozkurt
Türeyiş - Göç
Attila - Sihirli Geyik
Ait Olduğu Devlet
2Âskitler
D Hunları
Kök Türkler
D ?fÜygurlar
JJ I Avrupa Hunları
ALP ER TUNGA DESTANI - İSKİTLER
İskitlere ait olan bu destanda, İskitlerin İran ile yaptı-
! ğ' mücadeleler ve bu mücadelelerde Alp Er Tunga'nın
kahramanlıklarına yer verilmiştir.
OĞUZ KAĞAN DESTANI - ASYA HUNLARI
Oğuz Kağan'ın bir canavarla savaşması, bu mücade-
leşinde bir geyiği yem olarak kullanması ve gökten
inen bir kızla evlenip, bozkurtun yol göstericiliğinde
seferlere devam etmesi anlatılır.
ERGENEKON DESTANI KÖK TÜRKLER
Düşmana yenilip kılıçtan geçirilenlerden geri kalan
Türklerin bir vadiye sığınması ve burada çoğalma-
Si, vadiden çıkış bulamayınca demirle örülü olan
dağın bir kısmını büyük bir ateşle eritip, bozkurtun
öncülüğünde vadiden çıkması anlatılır. Ergenekon
Vadisi'nden çıkış, "Nevruz" (baharın başlangıcı) ola-
rak kabul edilir.
BOZKURT DESTANI - KÖK TÜRKLER
Türklerin yok olmasıyla hayatta kalan tek bir Türk ço-
cuğunun bozkurtla karşılaşması ve bu kurt ile Türk'ün
birleşiminden Türklerin tekrar çoğaldığı anlatılır.
TÜREYİŞ DESTANI - UYGURLAR
Uygur hakanının kızının Tanrı ile evlenmek için yük-
sek tepelere çıkması, Tanrı'nın kurt görünümünde
gelerek hakanın kızıyla evlenmesi anlatılır.
GÖÇ DESTANI - UYGURLAR
Çinlilerin güç ve zenginlik kaynağı olarak gördük-
leri ve Türklerce kutsal sayılan Kutlu Dağı istemesi,
Türklerin de bu dağı parçalayarak Çin'e vermesi sonu-
cu yaşanan belalar ve bunların sonucunda Türklerin
yaptığı göçler anlatılmışhr.
MANAS DESTANI - KIRGIZLAR
Kırgızların iç ve dış düşmanlarla yaptığı mücadeleler
anlatılır. Dünyanın en uzun destanıdır. Günümüzde
oluşumu hâlen devam etmektedir.
Yazılı Edebiyat
Türklerde en önemli yazılı edebiyat ürünü yazıtlardır. İlk Türk
devletlerine ait en önemli yazıtlar "Yenişey Yazıtları" ve
"Orhun Yazıtlarındır.
Yenişey Yazıtları
• Kırgızlara aittir.
• VI. yüzyıla ait mezar yazıtlarıdır.
• Orhun alfabesiyle yazılmıştır.
Orhun Yazıtları
• VIII. yüzyılda II. Kök Türk (Kutluk) Devleti Zamanı"nda dikil-
miştir.
• Kitabeler Tonyukuk, Kültigin ve Bilge Kağan adına dikilmiştir.
Çince ve Orhunca yazılmıştır.
• Bugün Moğolistan sınırları İçindedir.
• Türk tarihin ilk siyasetnamesi, yazılı edebiyatın ilk örneği ka-
bul edilir.
• Kitabeleri ilk bulan İsveçli subay Strahlenberg, ilk okuyan ise
Danimarkalı dil bilimci W. Thomsen'dir. İlk okunan kelime
"Tengri" kelimesidir.
• Halkın devlete karşı olan sorumlulukları anlatılmıştır.
Uygurlar Dönemi'ne Ait Önemli Yazıtlar
• Terhin (Taryat) Yazıtı
• Moyençur (Şine Usu) Kitabesi
• Karabalasagun Yazıtı
instagram.com/copysinav
