ilk Türk Devletlerinde Sosyal Hayat ve Hukuk
SOSYAL HAYAT
İlk Türk devletlerinde toplumun en küçük yapı birimi Mailendir.
Türklerde toplumsal yapı birimleri küçükten büyüğe doğru sı-
ralaması Oguş, Urug, Boy, Budun ve İl'dir.
04)
3
3
Türk toplumunda göçebe yaşamın etkisiyle;
• Bağımsızlık duygusu gelişmiştir.
• Mimari eser görülmemiştir.
• Taşınabilir sanat eserleri yapılmıştır.
• Hapis cezalan kısa süreli olmuştur.
• Yazı geç kullanılmıştır.
• Toprak mülkiyeti gelişmemiştir.
• Sosyal sınıf ayrımı ortaya çıkmamıştır.
• Dokumacılık, halıcılık ve çadırcılık gelişmiştir.
• Ordu-millet anlayışı gelişmiştir.
• Orduda hafif silahlar ve süvari birlikleri ön plana çıkmıştır.
• Ticaret, hayvan ürünlerine dayalı yapılmıştır.
HUKUK
• İlk Türk devletlerinde ülke "töre" denilen yazılı olmayan hu-
kuk kurallarına göre yönetilmiştir. Töre, Türk toplumunda
düzeni sağlayan en önemli değer kabul edilmiş, başta ka-
ğan olmak üzere devlet görevlileri ve halk törelere uymak
zorunda kalmıştır. Türklerin töreye verdiği önem "İl (devlet)
gider, töre kalır." atasözünden de anlaşılmaktadır.
j • İlk Türk devletlerinde devlet ile vatandaşın karşılıklı görev-
lerini bildiren yazısız sözleşmeye ise "tüz" denilmiştir.
Türk töresi dinamik bir yapıya sahip olup, koşullar ve im-
kânlara göre zaman içinde de değişebilmiştir. Ancak törenin
değişmeyen hükümleri de vardır. Kutadgu Bilve göre töre-
nin değişmeyen ilkeleri şunlardır:
1. Kağanın Oluşturduğu Töreler
Türk kağanının kanun koyma gücünü Gök Tanrı'dan aldığı-
na inanılmıştır. Bilge Kağan'ın; "Ben tahta çıktıktan son-
ra bunca önemli yasayı dünyanın dört yanındaki halka
verdim." demesi de Türklerde kağanın yasa koyduğuna ve
töreyi düzenlediğine kanıttır.
2. Kurultayda Oluşturulan Töreler
Kurultayda alınan kararlar töre olarak kabul edilmiştir.
Orhun Kitabeleri'nde geçen "Beyler de ulusu da birbirine
uygun imişler. O yüzden ülkeyi koruyarak yasalar düzen-
'emişler." ifadesi Kurultayın töre koyabildiğine kanıttır.
3. Toplum İçinde Zamanla Ortaya Çıkan Örf ve
Âdetlerden Oluşan Töreler
Özellikle miras, aile hukuku ve ahlak konularındaki töreler
bu şekilde oluşmuştur, Türk toplumunda zaman içinde bu
gelenekler töre olarak kaydedilmiştir.
URUG
Sülale
OGUş
BOY (OK)
Sülaleler Birliği
BUDUN
Millet
Devlet
• İslamiyet öncesi Türk topluluklarında anneye "ög" ya da
"ana"; babaya ise "kang" ya da "ata" denilmiştir.
• Türk ailesinin reisi olan baba, aile içinde yöneticilik ve koru-
yuculuk gibi görevleri üstlenmiştir. Türk halkı koruyucu ol-
düğü ve halkın refahını sağlamak amacıyla çalıştığı için, dep
let ile babayı özdeşleştirmiş, baba ile aynı görevleri üstlenen
devlete de "devlet baba” demiştir.
• Türk toplumunda tek eşle evlilik (monogami) yaygındır. Ya-
palan düğünlere "törün" denilmiştir. Halka "kün" denilirken
halk eğlencelerine ise "şölen" denilmiştir.
• Başarılı sefer ya da göçlerden sonra toylar düzenlenmiş, bu
toylarda hanı yağmalama geleneği uygulanmıştır.
• İlk Türk devletlerinde göçebe yaşam biçimi Türklerin toplum-
sal yaşamını etkileyen en önemli unsur olmuştur. Türk halkı
bu yüzden çadırda bir yaşam sürdürmüştür. Halkın kaldığı bu
çadırlara "yurt" denilmiştir.
Könilik
Uzluk
Tüzlük
Kişilik
(Adalet)
(iyilik)
(Eşitlik)
(İnsanlık)
20
Hunlarda ve Kök Türklerde devlet mahkemesine "yargu"
denilirdi. Yargunun başında ise kağan bulunmuştur. Yarguda
töre hükümlerini uygulamakla görevli olan yargan denilen ki-
şiler de yer almıştır.
Sözlü hukuk kuralları olan töre "Uygurlar Zamanı”nda yazılı
hâle getirilmiştir. Uygurların yerleşik hayata geçmesiyle bir-
likte; mal edinme, satış sözleşmesi, evlatlık verme, kirala-
ma, vasiyetname gibi hukuki işlemler başlamıştır. Bu da yazılı
hukuk kurallarına gereksinimi artırmış, törenin yazılı hâle gel-
meşinde etkili olmuştur.
instagram.com/copysinav
