İLK MÜSLÜMAN TÜRK DEVLETLERİ
Tâbi olan yöneticinin Moğollara yedi şarü yerine getirmesi gerekirdi:
ARİ
DERS
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
saraya gelip bağlılık bildirmesi,
kardeş veya oğlunu rehin olarak göndermesi,
nüfus sayımı yapması,
savaş zamanında asker göndermesi,
vergi ödemesi,
Moğol darugacı atanmasını kabul etmesi,
Yam (pasta) teşkilatının kendi topraklarındaki gereksinimlerini karşılaması.
Damgacı:
Tâbi krallıklarda yerel yöneticileri kontrol etmek için Moğollartarafindan kullanılan müfettiş, denetçi. Yerel (eya-
let) yönetimler için damgacı atanırdı. Onların vazifesi vergi toplamak, asker sağlamak ve yerel memurlar ile
soylular arasında ortaya çıkan anlaşmazlıkları çözmekti. Darugacılar genelde Moğol taraftarı Türk yöneticiler
arasından seçiliyordu.
Moğol İmparatorluğu'nda nüfus sayımı ilk kez Cengiz Kağan tarafindan 1206 yılında yapılmış ve bütün nüfus
hane halkı çerçevesinde Köke Debter'de kayıt altına alınmıştır.
Cengiz Kağan ve nispeten ardıllarının yayımladıkları yarlıklar, kurallar ve uygulamalar zaman içerisinde Moğol
İmparatorluğu'nun bir çeşit anayasası olmuştur.
ö 1206 kurultayında Türk ve Moğol kabileleri tarafından kağan seçilince Cengiz başta ordu ve idarî işler olmak üze-
re çeşitli alanlarda emirler verip uygulama biçimlerini göstermiştir. Bu kararlar ve uygulanmadığında verilecek
cezalar yasa (yasak, jasak, zasak) olarak anılmıştır.
Ögedey Kağan (1229-1241) döneminde profesyonelleşen posta teşkilatı her45 km'de bir posta istasyonu (men-
zil) oluşturulmasına ve yolların bu iş için uygun hale getirilmesine dayanır.
Kağandan gönderilen emirler (Yarlığ) ile ona ulaştırılması gereken bilgileri taşıyan habercilere kimin emriyle
yolculuk yaptıklarını belirten kimlik belgesi payza verilir, Bu istasyonların iaşesi yamçı denilen çevredeki halk
tarafindan karşılanırdı.
Pax-Möngolica:
Ö Moğol Barışı olarak tercüme edebileceğimiz bu terim meşhur ipek Yolu üzerindeki Moğol egemenliğini ve bu
egemenlik sayesinde tacirlerin rahat ve huzur içinde, bir kere vergi ödeyerek Çin'den Doğu Avrupa'ya kadar
ulaşmalarını ifade eder.
Kağan olmasından sonra Cengiz'e tabi olan ilkTürkboyu Uygurlardır. Ne var ki, bu tabiiyet işgal veya fetih yoluyla
değil, daha çok Uygurların 1209 yılından itibaren Moğol hükümdarına itaatlerini sunma şeklinde gerçekleşmiş-
tir. Önce Beşbahk Uygurları kağana bağlılık bildirmişlerdir. O dönemde Cengiz daha çok kuvvetlenmediğinden
Uygurların tabiiyetine çok sevinmiş ve kızlarından birini onların idikutu (lideri, hükümdarı) ile evlendirmiştir.
Uygurlar Cengiz Kağan'ın seferlerine katıldıkları gibi darugacılık ve başdarugactlık gibi idari görevler de üstlen-
mişlerdir. Ayrıca kağanın çocuklarına öğretmenlik yapıp Uygur-Moğol yazısının imparatorlukta geliştirilmesinde
ve kullanılmasında etkin olmuşlardır. Zaten pek çok kaynakta Moğolların alfabelerini XIII. yüzyılda Uygurlardan
aldıkları belirtilmiştir. Bundan başka Yükseköğretim hocaları ile doktorların da büyük kısmı Uygurlardandı. Aynı
şekilde Karluklar, Kanglllar, Kıpçaklar ve diğer Türk boylarından insanlar da Moğol İmparatorluğu'nda askerî ve
idarî kademelere getirilmişlerdir.
wwv"izgikitap.com
SühLYALÇlN
