İLK MÜSLÜMAN TÜRK DEVLETLERİ
ARİ
DERS
OT
Kutadgu Bilig, Uygur alfabesi ile yazılmış Türklerin İslami Dönem'deki ilk edebî ürünüdür. Hükümdarlara öğüt
veren ilk "Siyasetname" özelliği de taşır. Bu eser her iki dünyada mutlu olmak isteyenlere bir rehberdir. Yusuf Has
Hacib eserinde devleti yöneten kişilere de seslenir ve nasıl bir idare izlemeleri gerektiğini anlatır. Kutadgu Bilig'de
dört şahıs ile onların taşıdığı fikirlerden söz eder. Kün Togdı adlı hükümdar kanun ve adaleti, Ay Toldl adlı vezir mut-
luluğu, Aydoldu'nun oğlu Ögdülmiş aklı ve ilmi, Odgurmış adlı zahid ise akıbeti (hayatın sonu) temsil eder.
KAŞGARLI MAHMUT
Filolog, etnograf ve ilk Türk haritacısı olan Kaşgarlı Mahmut XI. yüzyılda yaşamıştır. İlk Türkçe sözlük özelliği ta-
şıyan Divanü Lügati't- Türk en önemli eseridir.
1072 yılında yazmaya başladığı bu ölümsüz eseri 1074 yılında tamamlamış ve Bağdat'taki Abbasi Halifesi el-
Muktedi Billah'a sunmuştur. Kaşgarlı Mahmut Türk kültürünü ve dilini Araplara öğretip tanıtmak gibi büyük bir
görev üstlenmiştir. Bu değerli eser İstanbul'da 1915 ve 1917'de ilk baskısı yapılmıştır.
Filolog, etnograf ve ilk Türk haritacısı olan Kaşgarlı Mahmut, Divanü Lügat'it-Türk adlı eserinde yaşadığı devir-
deki Türk illerinin ve boylarının kullandığı ağızları canlı olarak tespit etti. Oğuz Türklerinin 24 boyu ile ilgili şemayı
da verdiği eserinde, Türkçenin zenginliğini ve Arapça ile Farsça yanındaki değerini ispata çalışan Mahmut, ayrıca
Türkçeyi Araplara öğretmek gayesiyle Kitabu Cevahirü'n-Nahv Fi Lügati't-Türk adlı gramer kitabını yazdı. Divan'ında
Türk dilinin grameri yanında, Türk yer adları, Türk damgalan ve Türk topluluklarını da etraflı şekilde anlattı
ATABETÜ'L HAKAYIK
Eser, Yüknekili Edip Ahmet tarafından Uygur alfabesi ile XII. yüzyılda yazılmış eğitici, öğretici nitelikte bir ahlak
kitabıdır. Edip Ahmet Yükneki XII. yüzyılda yaşamış bir şairdir. Semerkand yöresindebir köy olan Yüknek köyünde
doğmuştur. Yüknek'te doğduğundan Edip Ahmet İbn Yükneki diye de anılmaktadır. Atabetü'l Hakayık, hakikatlerin
eşiği manasına gelmektedir. Eser, Dâd Sipehsâlâr Mehmet Bey adlı bir Türk beyine sunulmuştur.
Bütünü gazel şeklinde söylenmiş, 40 beyit ve 101 dörtlük olmak üzere 484 mısra tutarındaki eser, Türk dili, tari-
hi, edebiyatı araştırmalarında büyük öneme sahiptir. Eserde konu tamamıyla dinî ve ahlakidir.
Edip Ahmet, öğretici bir vaaz ve nasihat kitabı yazmak istemiş, eserini İslam ahlakçısı hüviyetinde yazmıştır. Eser
de dindarlığın faziletlerinden, ilmin mutluluğa götüren yol oluşundan, cömertliğin bütün ayıpları, kirleri yıkayan,
hafta şeref, şan ve güzellik artırıcı bir tabiat olduğundan, tevazunun iyiliğinden, kibrin ve ihtirasın kötülüğünden
bahsedilmiştir. Hakaniye Türkçesi ile yazılmışür. El yazması nüshalarının sayısı azdır. Uygur harfli nüshası Ayasofya
Kitaplığı'ndadır. İlk defa M. Necip Asım tarafından bulunmuş ve 1918 yılında yayımlanmıştır.
DİVAN-' HİKMET
Eser XII. yüzyıl başlarında Türkistan'ın Yesi şehrinde doğan Hoca Ahmet Yesevi'nin şiirlerinin yer aldığı Divan-1
Hikmet'tir. Tarihte bilinen ilk büyük Türk mutasavvıfı unvanını taşır. Yesevîlik adı verilen tasavvufi akımının mimarı
olan "Hazret-i Türkistan-Piri Türkistan" namıyla da meşhur "Hâce Ahmed Yesevi" mürşîdi Hâce Yûsuf el-Hemedânî
gibi Hanefi bir âlimdir.
Ortaya koyduğu öğreti yöntemleriyle SünnÎ-Nakşîbendî ile Alevi-Bektaşi Tarikatı'nı da bir hayli derinden etkile-
miş olan bir şahsiyettir. Anadolu'ya hiç gelmemiş olmasına rağmen Anadolu'da da tanınan ve sevilen "Hoca Ahmet
Yesevi", yaygın olan kanaate göre, Mevlana Celâleddin Rûmî, Hacı Bektaş Veli, Seyyid Muhammed bin Seyyid İbra-
him Ata gibi Anadolu ekolleriyle Anadolu'daki tasawufi akımlar üzerinde büyük tesirler meydana getirmiştir.
Türbesi, Kazakistan'ın güneyindeki Türkistan kentinde 1389 ile 1405 yılları arasında Timurlenk tarafindan yapıl-
dl. 2002 yılında UNESCO tarafından dünya tarih eseri olarak kabul gördü. Ahmet Yesevi'nin türbesi Türkiye Cumhu-
riyeti tarafindan TİKA aracılığıyla yeniden tamir edilmiştir.
www.dizgikitap.com
41
SbuYALÇIN
