İKLİM (BASffNÇ ve RÜZGARLAR)
c) Sıcaklık: Isınan hava seyrelir. genleşir ve yükselir. Bu nedenle ağırlığın-
dan dolayı yaptğl etki azalır. Yani ısınan kesimlerde basınç düşer.
Soğuma durumunda ise yoğunlaşan ve ağırlaşan havanın etkisinin art-
maşı atmosfer basıncının anmasına neden olur. Bu şekildeki basınç
değişimine termik kökenli denir.
Ancak, bir bölgede termik kökenli basınç değişimi, komşu bölgeleri de
etkiler. Bu durum dördüncü bir etmenin basınç değişimindeki etkisini
ortaya çıkarır,
d) Hava hareketleri: Bir bölgede havanın Işınması ile genleşen, yükselen
hava, üst kesimlerde yoğunlaşır ve üst hava hareketleriyle çevre böl-
gelere yönelir. Dolayısıyla komşu bölgelerde yoğunlaşarak çöker ve
basıncın artmasına neden Olur. Olayın başına dönülürse, birinci bölgede
ısınmanın sonucunda bir termik alçak basınç alanı oluşurken, komşu
bölgede sıcaklık değişmese bile hava hareketlerine bağlı dinamik
kökenli bir yüksek basınç alanı Oluşmuştur.
Atmosfer durağan bir yapı göstermez. Sürekü hareketli yapısı İle kendi-
ni dengelemeye çalışırken kışa süreler İçinde basıncın şıkça değişrnine
neden olur.
Sıcaklık ve hava hareketleri yeryüzünde termik ve dinamik kökenli
sürekli basınç kuşaklarının oluşumuna neden olmuştur.
Sürekli Basınç Kuşakları
Termik Kökenli Basınç Kuşakları:
Bunlar Ekvatoral Bölge Ve kutuplarda Oluşan basınç kuşaklarıdır (Şekil-1).
z/[lh
III
l: Termik basınç merkezleri
Ekvatoral Bölge'nin sürekli ısınan bir yer olması burada sürekli bir termik
alçak basınç kuşağının oluşmasına neden olmuştur.
Kutuplarda ise havanın sürekli soğuk olması, buralarda sürekli termik
yüksek basınç kuşaklarının oluşumuna neden olmuştur.
Dinamik Basınç Kuşakları:
Subtropikal Yüksek Basınç Kuşağı
Ekvatoral Kuşak'ta ısınıp yükselen hava kütleleri üst kesimlerde yoğun-
'aşarak, daha seyrek bir atmosferin Olduğu komşu enlemlere üst hava
hareketleriyle dağılır. Önce kuzey ve güney yönlü Olan bu hava hareketleri,
Dünya'nın ekseni çevresindeki hareketinin etkisiyle dönenceler civarın-
da doğu - batı yönlü hareket eder duruma gelirler. Bu civarda yoğunlaşan
hava kütleleri alçalıcı hava hareketleriyle basıncın yükselmesine neden
olurlar.
Coğrafya 1-2 Konu Anlarım" / Soru Bankası
Yerçekimi, yükselti ve enleme bağh de-
ğişiklik gösterirken, zamana bağlı bir de-
ğişiklik göstermez. Bu nedenle yükseffi
da enlem, basınç değerlerirün—zamana
bağlı (günlük - mevsimlik) değişim göster-
meşinin nedeni "rak gösterilemez
ÖRNEK SORU:
Bir yerde atmosfer basıncınm değişme.
L yükselti,
III. hava hareketleri
M soğuma
niceliklerinden hangileriyle
A) Yalnız I B) Yalmz II
açıklana-
Cilvem
9111 ve IV
ÇÖZÜM:
Bir yerde yükselt/ Özelliği değişmeyeceği.
ne göre, yükseltinin atmosfer basmanm
değişmesi üzerinde etkili olacağı
YANIT: A
ÖRNEK SORU:
l. Rüzgâr yönlerinde sapmaların olrnası
II. Sürekli dinamik basınç merkezlerinm
Oluşmay
III. Ekvator'da örMlama atmosfer başm-
cımn kutuplardakine göre daha az ol-
IV. Gün İçinde atmosfer basmanın değ*-
mesi
Yukarıdakilerden hangilerinin Oluşu-
munda Yer'in ekseni çevresindeki hare-
keti etkilidir?
A) B) Yalnızm C) 'velil
D) 11 ve IV
III. Dünya'nm şekli, L, II. ve M Dünya'nm
günm hareketi İle İlgilidir.
YANIT: E
(BASINÇ
Şekil-2: Dinamik basınç kuşakları
Subpolar Alçak Basınç Kuşağı
Kutuplardaki Ve dönenceler civarındaki yüksek basınç alanlarındaki yoğun
hava. daha seyrek bir yap gösteren 600 enlemlerine doğru yönelir. 600
enlemlerinde karşılaşan hava kütleleri, yükselici hava hareketleri Oluştu-
rarak yere yaptıkları etkiyi azaltır. Böylece subpolar dinamik alçak basınç
danlannm doğuşuna neden olurlar (Şekil-2).
Basıncın Mevsimlik Değişmeleri
Yeryüzünde başmç dağılışının mevsirne bağlı değişim göstermesi sıcaklık-
la ilgilidir. Geniş karalar üzerinde kışın yüksek basınç alanlarının, yazın
alçak basınç alanluırun gelişimi, karalarm kışın çok soğuması yazın ise çok
sınması ile İlgilidir.
Ocak Ayı Ortalama Basınç Durumu
tr
l: Dünya ocak ayı basınç dağılışı
Harita hcden«inde Şu yargılara ulaşIabNİr:
ayında Kuzey Yarımküre'de kış yaşanmaktadır. Bu karalar
üzerinde basnç rnerkezlerüün gü*rüği görülmektedir. Özellikle,
Sbirya (temik) yüks* basınç merkeziMe 776 mm — 1035 rnb gibi
çok yüksek bir ortalarna basınç gözlenmektedir. Bu durum, şiddetli so•
ğumanın şom.nMur.
Aths Okyanusumm kuzeyinde alan İzlanda (dinarnik) alçak basınç
merkezi de çevresindeki karaların yüksek basınç alanı olması nedeniyle,
d3tw belirginleşmiş, etkinliğini güçlendirmiştir. Bu durum, okyanusların
soğumaması ve Gulfstream sıcak su akıntısı ile de yakından İlgilidir.
I Bu ayda Güney Yarımküre yaz yaşamaktadır. Dönenceler civarındaki di-
namk yüksek basınç merkezleri özellikle okyanuslarda daha etkin gö-
rüun*tedir. enlemlerindeki dinamik alçak basınç alanları Okyanus-
lar aldığı İçin sürekliliğini tüm enlem boyunca korumaktadır.
—154—
741.
— 155—
Uyarı:
Sürek'/ basınç kuşaklarından termik kö-
kenlİ olanlar (Ekvatoral Bölge ve kutuplar)
bu yapılarım yıl boyunca korurlar. Ancak
dinamik kökenli olanlar, yy' içinde kuvvetli
ısınma ve soğuma olaylarının yaşandığı
özellikle kara İçlerinde varlıklarım sürekli
koruyamazlar. Örneğin: 600 enlemlerinde,
dinamik alçak basınç kuşağı etkin olması
gerekirken, kışın bu enlemlerde yer alan
Sibirya'da şiddetli soğuma yüksek basınç
alanının güçlenmesine neden Olur. Ancak
o'yanuşlarda, etkiler/ mevsime bağlı Ola-
rak güçlenip, zayıflasa da varlıklarım yıl bo-
yunca sürdürürler.
ÖRNEK SORU:
Sıcaklığa bağh olarak onaya çıkan basınç
oluşumuna termik kökenli basınç oluşumu
Yukarıda oluşum yerleri verilen basınç
alanlarından hangisi kışın soğumanm
etkisiyle termik yüksek basınç merkezi
konumuna gelir?
A) Sibirya B) Basra
D) Kongo Havzası
ÇÖZÜM:
C) İzlanda
E) Asor
Asyz Kıtası'nın iç kesimlerinde yer alan si-
birya kışın karaların soğumay nedeniyle
termik yüksek basınç konumuna gelir.
YANIT: A
Coğrafya 1-2 Konu Anlatım" Soru Bankası
