İİKCSüSTEîGâ DÖNGÜSÜ
C. Madde Döngüleri
Güneş, ekosistemlere enerji sağlar, ancak yaşam İçin ihtiyaç duyulan su ve
diğer kimyasal maddelerin kaynağı dünyamızdır. Bundan dolayı yaşarnm
sürdürülebilmesi bu maddelerin atmosfer, hidrosfer, litosfer ve biyosfer ara-
sında bir döngü oluşturacak şekilde dolaşımına bağlıdır. Madde döngüleri-
nin biyolojik, kimyasal ve jeolojik etkileri vardır. Ancak insanların olumsuz
etkileri sonucunda döngülerin bozulması, canlı Ögelerin yaşarnım tehlikeye
sokar.
1. Karbon Döngüsü
Karbon atomları, canlı dokularını meydana getiren birleşikleri oluşturması
nedeniyle tüm yaşamın temel taşıdır.
Canlıların temel yapısını oluşturan karbon; atmosferde karbon dioksit, şu-
da karbon dioksit ve bikarbonat halinde bulunur. Karalarda İse karbon, kö-
mür, doğal gaz, petrol, kireç taşl İçerişinde yer alır.
'DO ADA KARBONUN DÖRT B
ÖRNEK SORU:
Aşağıdakilerden hangisi karbon döngü-
sünün bozulmasına neden Olan etken-
terden biridir?
A) Karbonath kapçhnn çözülmesi
ğ) Fosil kaynaklara dayalı enerji üretiminin
C) Ölen canlıların çürümesi
D) Klorofil" fotosentez
E) Okyanus İle atmosfer arayı" kamı
akışanın olması
Fosil kaynaklara (linyit. petrol, taşkömürü)
dayalı enerji üretiminin artması atmosferde
karbon gazı miktarımn artrnasına, bu
Atmosfer
(Litosfer)
su
(Hidrosfer)
Canlılar
(Biyosfer)
Karbonun büyük bir kısmı karbon dioksit şeklinde bulunur. Karbon dioksit-
ten çıkan karbon fotosentez için çok önemlidir. Karbon dioksit günlük ve
mevsimlik sıcaklıkların aşın yükselmesi ve düşmesine engel Olur.
Denizler İle atmosfer arasındaki karbon alış verişi çok yavaştır. Bu daha çok
deniz yüzeyinin ilk 100 metresinde meydana gelir. Karalardan erozyon yo-
lu İle taşınan organik ve inorganik maddeler vasıtasıyla da denizlere karbon
gelir. Karalardan erozyon yolu İle gelen ve kabuklu deniz hayvanlarından
Oluşan organik karbon, karbonat Ve bikarbonatlarla birlikte deniz tabanla-
tındaki tortullar birikir. Bu karbonat belki binlerce yıl döngüye katılmaz. Bu
nedenle okyanuslar ve denizler karbonun depolandığı yerlerdir. Denizler
atmosfere oranla 50 kat fazla karbon İçerdiklerinden, karbon akışını düzen-
layen en önemli kaynaklardandır.
Karbon döngüsü atmosfer, litosfer, biyosfer ve hidrosfer arasında gerçek-
leşir. Döngü bozulmadığı sürece karbon oranında önemli değişiklikler mey-
dana gelmez
Karbon Dioksit Tüketimi:
1. Kara ve deniz bitkileri tarafından fotosentezde kullanılır.
2. Deniz hayvanlarının kabuk oluşumunda kullanılır.
3. Deniz hawanlannın ve bitkilerinin Ölümü İle dibe çöker ve karbonatlı ka-
yaçlar halinde depo edilmesi ile tüketilir.
4. Ölen canlıların bünyesindeki karbon zamanla basıncın etkisiyle petrol ve
kömür gibi fosil yakıtlara dönüşür.
1-2 Konu Anlatımlı I Soru Bankası
sera etkisine neden
ÖRNEK SORU:
Aşağıdaki süreçlerden
daki karbon miktarının
etkili olur?
YANIT: B
hangisi ortam•
tüketilmesinde
A) Orman yangmlanmn oluşması
B) Fosil yakltknn külümlrnay
C) Kam deniz bitkilerinki fotosenEZ
D) solunum yapması
E) Afrnosferde sera etkisi yapan gazhnn
Klorofilli bitkiler, fotosentez sürecinde
ortamdaki karbon gazım tüketir.
YANIT: C
EKOSİSTEM DÖNGÜSÜ
Karbon Dioksitin Açığa Çıkması:
1. Canlıların solurunları Ne doğaya döner.
2. Ölen canlduın çürümesi ve orman yangnları sonucu doğaya döner.
3. kayaçların, fiziksel ve kimyasal yollarla ayrışması sonucunda
havaya yaydır.
4. Suyun hava ile temas yaptığı yüzeyde karbon ahş verişi gerçekleşir. Bu-
rada C02 akışı, şu yüzeyinden atrnostere ve atrnosferden suya doğru İki
yönde gerçekleşir.
Atmosfer C02 miktan belüdir. Tüketilen miktarda C02 sürekli Olarak atmos-
fere dönmemiş olsaydı lotosentez azalacak ve neticede bitkilerin
organik madde üretmelerine imkan kalmayacaktı. Bunun sonucunda beşin
zinciri yaklaşık 35 yü gibi kışa bir süre sonunda duracak ve yeryüzünde ha-
yat sona erecekti.
2. Oksijen Döngüsü
Canlıların aldıkları besinleri enerjiye dönüştürebilmeleri için oksijen gerekli-
dir. Atrnosfer % 21 oranında Oksijen İçerir. Sularda da oksijen çözünmüş
olarak bulunmaktadır. Oksijen atmosferde, atomik oksijen (O), moleküler
ok*n (OJ ve ozon (03) olmak üzere üç şekilde bulunur. Moleküler Oksi-
jen saunurn İçin gereklidir. Moleküler oksijen litosferdeki en yaygın ele-
menttir. Çok reaktif bir gaz olduğu için hidrojen, sülfür, karbon, fosfor gibi
biçok elementle birleşk. Ozm biyoşleri ultraviyole Iş1Nannm zararından ko-
Atrnosfere oksijen sağlayan en önemli kaynaklardan biri klorofili canlıların
btoşentez süreci şırasında meydana getirdiği Ok*ndİr. Diğer bir Oksijen
kaynağı da, yerden bem yükseklikteki atmosferde bulunan şudur. Bu su-
yım fotom (suyun yardımıyla oksijen ve hidrojene ayrışması) He oksi-
jen açığa çıkmaktadır.
Oksijen. solunum şırasında, körnûr, gaz, petrol gibi maddelerin yanmasın.
da ve organik maddelerh Oksidasyonunda (besin maddelerinin yakılma-
Sında) tüketilir.
Atmosferin İçerdiği oksijen miktarında bugüne kadar Ölçülebilir bir değişik-
Olmamıştır. Buna göre tüketilene eşit rnNdarda Oksijen atmosfere iade
bu suretle oksijen döngüsünün denk kapandığı söylenebilir.
3. Azot (Nitrojen) Döngüsü
Canlılar İçin Önemli bir madde Olan azot, protein ve DNA'nın bileşenlerin-
denthr. Azot, topraktaki verimi büyük ölçüde etkiler.
Azotun esas kaynağı atmosferdir. Atmosfer % 78 Oranında azot (N2) İçerir.
Fakat atmosferde serbest bulunan azot organizmalar tarafindan doğrudan
kullanılmaz. bitkiler tarafından kullanılabilmesi İçin bazı süreçlerden
pçerek nitrit ve nitraÜara dönüştürülmesi yani bağlanması gereklidir. Aşa-
"a azpt döngüsü gösterilmiştir.
717.
71/4
ORNEK SORU:
Biyom Özellikleri düşünüldüğünde, yu-
kandaki haritada numaralanmış yöre.
lerİn hangisinde fotosentez süreci İle
Ortama sağlanan oksijen miktarının dl.
ğerlerine göre daha az olduğu savu.
nulamıır?
A) 1 Bill
çözüM:
I. yörede, karasal iklim etkilidir. Karasal
İklimde klorofjlli bitkilerin yoğunluğu daha
az olduğu Çin ortama sağlanan oksijen
miktarda daha azdır.
YANIT: A
ÖRNEK SORU:
l. Okyanuslardaki dalgaların çatlaması
II. Atmosferde şu buharının fotolize uğra-
maşl
III. Deniz hayvanlarının kabuk oluşturması
M Canlıların solunum yapması
Yukandaki niceliklerden hangileri Oksi-
jen döngüsünün aşamalarındandır?
A)ıveıı
B)lvelll
C)" velil
D) nveıv
E) III veıv
ÇöZüM:
Suyun fotolize uğraması ve canlıların sofu-
num yapması oksijen döngüsünün aşama-
YANIT: D
Coğrafya 1-2 Konu Anlatım" Soru BEnkaşl
