İÇ KUVVETLER
Yerkabuğunun hareket etmesinin nedenleriyle İlgili olarak, çeşitli teoriler
İleri sürülmüştür. Bu teorilerden en Önemlisi ve bugün geçerli olanı, 1950
yılında ortaya atılan, Levha (Plaka) Tektoniği Teorisi'dir. 1915te Alfred
Wegenerfin ortaya attığı Kıtaların Kayması Teorisi'nin *tirilmesiyle
ortaya atılan bu teoriye göre:
Yerkabuğu İç İçe geçmiş parçalardan oluşur. Bu parçalara levha ya da
plaka adı verilir,
— Levhaların sınırları, kıtaların sınırlarıyla son bulmaz. Deniz ve okyanus-
[arın altında da devam eder.
— Levhaların sınırlarım, fay hatları (yerkabuğundaki kınk hatları), derin
deniz çukurları ve yüksek sıradağlar oluşturur.
— Çeşitli büyüklükteki bu levhalar, SIVI Olan manto üzerinde adeta yüzer bir
durumdadır.
— Manto, erimiş kayalardan Oluşan SIVI haldeki mağmadan Oluşur.
Mağmanın hareket etmesi, levhaların da hareket etmesine neden Olur.
Mantodaki akımların nedeni şöyle açıklanabilir.
Mağmadaki radyoaktif maddelerin parçalanmasıyla (termonükleer reaksi-
yon) yüksek miktarda ISI enerjisi açığa çıkar. Bu enerjinin etkisiyle ısınan
mağma dikey yönde yükselir. Mağmadaki bu akımlara konveksiyonel
akımlar denir.
Mantodaki akımların çeşitli yönlere doğru hareket etmesiyle, üzerindeki
yerkabuğu da harekat eder. Yerkabuğunda meydana gelen bu hareketlere
tektonik hareketler denir.
Tektonik hareketler sonucunda yerkabuğunda kıvrılmalar, kırılmalar, alçal-
ma Ve yükselmeler, titreşimler ve püskürmeler meydana gelir. Bu olaylar İç
kuwetlerİn etkisiyle Oluşur. İç kuvvetler dört ana grupta toplanır.
l. Dağ oluşumu (Orojenez),
II. Kıta oluşumu (Epircjenez),
III. Volkanizma,
M Depremler.
I. Dağ Oluşumu (Orojenik Hareketler)
Orojenik hareketlere bağlı olarak dağlar, İki şekilde Oluşur.
a. Kıvrılmayla dağ oluşumu
b. Kırılmayla (faylanmayla) dağ Oluşumu
Coğrafya 1-2 Konu Anlatım" I Soru Bankası
ÖRNEK SORU:
Aşağıdakilerden hangisinin oklşumu İç
kuwetlerle açıklanamaz?
A) Kvnmh sıradağknn
B) Tek dağlarm
C) Yer ah nwğaralanmn
D) KMMrm
E) Yer sarsınührmm
ÇöZûM:
Yar alt mağarahn karşÜk yörelerde yer ah
sularının aşındırrnasrAa oluşur.
YANIT: C
ÖRNEK SORU:
Aşağıdakilerden hangisi Yer'in iç ısısını
yitirmediğine bir kanıttır?
A) Bûyûk Okyanus çevresinde şiddetli
depremlerin yaşanmay
B) Zonguldak Yöresi'nde taşkömürü ya-
taklanmn bulunması
C) Güneydoğu kütle harekeffe-
rinİn etkili Olması
D) Akarsu ağızlarında geniş Mkİm ova-
lanmn bulunması
E) Himalaya Dağlan'mn yüksek alanlarm-
da buzul şekMerİnin oluşnay
Yer iç ısısını yiörmediği için tektonik
ketler günümüzde de devam etmektedir.
YANIT: A
İÇ KUVVETLER
a. Kıvrılma
DIŞ kuwetm karalardan aşndırdklan malzemeleri. kıta kenarları başta
Olmak üzere, deniz tabanlarına biriktirir.
dağiy
A - Jeosenkhal tabanında tortulların birikmesi
B - Yan basın*rla tortul tabakalarm kıvrılması
Şekİl•4: Kıvrılmayla dağ oluşum
Milyonlarca yılda deniz tabanlarında biriken bu tortullar, yüzlerce, hatta
binlerce metre kalınlığa ulaşır (Şekil-4, A).
Tektonik hareketlere bağlı olarak kıtasal kabuğun hareket etmesiyle,
yan basınçların etkisinde kalan bu tortul tabakalar kıvrdarak yükselir
(şeki14, B ve Şekil-6, A).
Bu bağlı olarak Sıradağlar Oluşur (Şekü-4, C).
74.
Şekil-5: Kmnlmayla Oluşan senkIİnal ve antiklinal
Kıvrılma sonucunda kubbe şeklinde yükselen kısma antiklinal,
kalan kısrna ise senklinal denir (Şekil-5 A ve B).
alçakta
ORNEK SORU:
Aşağıdakilerden hangisinin oluşumu
orojenezle açıklanabilir?
A) Ağn Dağı'nm
B) Toroslar'ın
C) Kapıdağ Yanmadaşl'mn
D) İç Anadolu'daki tüf platolarının
E) Ege denizindeki deltalarm
ÇÖZÜM:
Orojenez, kıvnmh ve kırıklı dağ oluşumu-
dur. Toroslar, kıvrımlı sıradağlardan biridir.
YANIT: B
ÖRNEK SORU:
Aşağıdakilerden hangisinde temel ener-
ji kaynağı magma değildir?
A) Sıradağların oluşmasında
B) Kıta yükselmesinde
C) Aktif volkanizmada
D) Akarsu aşındırmasında
E) Tektonik depremlerde
ÇÖZÜM:
İç kuvvetlerde temel enerji kaynağı Yer'in
içindeki hareket halinde olan mag-
madır.Akarsu aşındırması iklim ve yer şekli
Özellikleriyle İlgilidir.
YANIT: D
Coğrawa 1-2 Konu Ardaürn'% I Soru Bankası
