HALK EDEBİYATI ı
TORK DİLİ VE EDEBİYATI
Âşık Tarzı Halk Edebiyatı Nazım Biçimleri
Özellikleri
• Müzik eşliğinde sözlü
olarak oluşur.
• Gerçeklere dayalı,
somut konular işlenir.
• Yaygın olarak şiir
kullanılır.
• Nazım birimi dörtlük,
ölçüsü hecedir.
• Genel olarak yarım uyak
hâkimdir.
• Dili günlük konuşma dilidir.
• Şairler şiirlerini saz
eşliğinde doğaçlama
söylemiştir.
• Şiirlere başlık
konulmamış, şiirler
nazım şekillerine göre
adlandırılmıştır.
• Şairlerin şiirleri
"cönk”
adı verilen defterlerde
toplanmıştır.
• Anonim, âşık tarzı ve
dinî-tasavvufi (tekke)
edebiyatı olmak üzere
üç başlıkta incelenir.
16
Anonim Halk
Edebiyatı
• Bu edebiyatın ürünlerinin
sahipleri belli değildir.
dili-
minde halk tarafindan işlendiği,
geliştirildiği Çin ortaklaşa
yaratılmış sayılır.
• Dil, öz Türkçedir.
• Nazım birimi dörtlük, ölçüsü
hecedir.
• Şiirler genellikle ezgili olarak
söylenir.
• Şiir, folklor üzerine
temellenmiştir.
Yabancı etkilerden uzaktır.
• Türkü, mâni, ninni, ağıt nazım
türlerinden oluşur.
• Masal, halk hikâyeleri,
atasözleri, bilmeceler ve seyirlik
köy oyunları
nesir türündeki
ürünlerdir.
Âşık Tarzı
Halk Edebi atı
• Din etkisi dışında gelişen halk
edebiyatıdır.
• Nazım birimi dörtlük, ölçüsü
hecedir.
• Genellikle yarım kafiye
kullanılmıştır.
• Dil sade, söyleyişi içten ve
doğaldır.
• Şiir genellikle saz eşliğinde
söylenir.
• Konular genellikle doğal güzel-
likler, aşk ve toplumsal yaşama
ilişkin olaylardır.
• Nazım biçimleri koşma,
semai, varsağı ve destandır.
• Konu bakımından adlandırılan
nazım türleri; güzelleme,
koçaklama, taşlama ve ağıttır.
Dinî-Tasavvufi Halk
Edebiyatı
Tekke Edebi atı
• Hece ölçüsüyle birlikte aruz
ölçüsü de kullanılmıştır.
• Nazım birimi dörtlüktür.
Ancak az da olsa bazı
şairler nazım birimi olarak
beyti kullanmıştır.
• Konu, genel olarak ilahi
aşktır. Allah sevgisi ürünlerin
tümünde işlenmiştir.
• Dil, halkın konuşma dilidir.
Ancak tasavvufun etkisinden
ötürü Arapça ve Farsça
sözcüklerle bu dillerin
kuralları da kullanılmıştır.
• Genellikle şiirler musiki
eşliğinde söylenmiştir.
• Şairlerin çoğu medrese
öğrenimi görmüştür.
• Az da olsa söz sanatlarına
yer verilmiştir.
• ilahi, nefes, deme, şathiye,
nutuk, devriye gibi nazım
türleri vardır.
• Şiirde dinî lirizm ve coşku
Anonim Halk Edebiyatı Nazım Biçimleri
• Tek dörtlükten oluşur.
'li hece ölçüsüyle söylenir.
• Uyak düzeni .
biçimindedir
aaxa •
• Konu sınırı yoktur.
• İlk iki doldurma dizedir, asıl
düşünce son iki dizededir.
• Düz, yedekli, kesikli mâni,
deyiş gibi türleri vardır.
• Divan edebiyatmdaki
tuyuğun karşılığı sayılabilir.
Vagon gelir öterek
Kömürünü dökerek
Ben anamdan ayrıldım
Gözüm yaşım dökerek
ı • Ezgiyle söylenen bir nazım
şeklidir.
• Söyleyeni belli olanları da
va ır.
Hece ölçüğüyl@ veyalın'bir,
' • „_dill • "ylenic.
• Hecenin bütün kalıplarıyla
söylenebilir.
• Asıl sözlerin yer aldığı
bölüme
"bent",
nakarat kısmına "kavuştak"denir
• Aşk, hasret, ölüm, gurbet vb.
konular işlenir.
• Halk arasında "yır” olarak da
bilinir.
Yârim İstanbul'u mesken mi tuttun
Gördün güzelleri beni unuttun
Sılaya gelmeye yemin mi ettin
Gayri dayanacak özüm kalmadı
Mektuba yazacak sözüm kalmadı
• Çocuklan uyutmak için
söylenen, kendine özgü bir
ezgisi olan şiirlerdir.
• Çoğunlukla tek dörtlükten
oluşur.
• Divanü Lügati't-Türk'te
"balubalu” olarak
adlandırılmıştır.
Hey develer develer
Peynirlidir pideler
Yedi yedi dedeler
Hani bize dediler
Oğluma uyku verdiler
• ölen kişinin arkasından
söylenen, onun ölümünden
duyulan acıyı anlatan şiirlerdir.
• Hem anonim hem âşık tarzı
edebiyat ürünüdür.
• Sel, deprem gibi afetlerle ilgili
söylenen ağıtlar da vardır.
• Genellikle hecenin
7'1i, 8'ii
ve 10'lu kalıplarıyla söylenir.
Şafak söktü tan yerleri atıyor
Tren gelmiş acı acı ötüyor
Kardeşim şehit Olmuş yerde yatıyor
Ak elleri kızıl kana batıyor
1. Koşma
• Aşk, türlü acılar, doğa, insanlık
sevgisi ve yiğitlik gibi temalar
işlenir.
hece ölçüsüyle söylenir.
(6+5 Ve 44443)
• Nazım birimi dörtlüktür.
• Uyak düzeni abab, cccb, dddb
ya da abcb, dddb, eeeb
şeklindedir.
• Eski Türk edebiyatındaki adı
koşuktur, divan edebiyatındaki
karşılığı ise gazeldir.
• Halk edebiyatının en yaygın
nazım şeklidir.
• Ozan, koşmanın son
dörtlüğünde mahlasım
(takma ad) ya da tapşırmasım
söyler.
Vara vara vardım 01 kara taşa
Hasret ettin beni kavim kardaşa
Sebep ne gözden akan kanlı yaşa
Bir ayrılık, bir yoksulluk, bir Ölüm
a. Güzelleme:
Aşk, hasret,
ayrılık, doğa sevgisi gibi lirik
konuları işleyen koşma türüdür.
Nasıl vasfedeyim güzelim seni
Rumeli Bosna'yı değer gözlerin
Dünyaya gelmemiş eşin akranın
İzmir'i Konya'yı değer gözlerin
Coşkun ve yiği
bir üslupla savaş ve dövüşleri
anlatan koşma türüdür.
Benden selam olsun Bolu Beyi'ne
Çıkıp şu dağlara yaslanmalıdır
Ok gıcırtısından kalkan sesinden
Dağlar seda verip seslenmelidir
4
ir kimseyi yermek
c. Taşlama: ;
ya da toplumun bozuk yönlerini
eleştirmek amacıyla yazılan
koşma türüdür.
Çark bozulmuş dünya ıslah olmuyor
Ehl-i fukaranın yüzü gülmüyor
Âşık Ruhsatî dediğini bilmiyor
Yazı belli değil hat belli değil
Ölen kişinin arkasından
söylenen, onun ölümünden
duyulan acıyı anlatan koşma
türüdür.
İlkbaharda her çiçekler bezeri
Sonbaharda döker yaprak gazeli
Kardeşim şehit olmuş nerde mezarı
Felek beni taşa çaldı neyleyim
görülür.
