FELSEFE İLE DÜŞÜNME
DÜŞÜNME VE AKIL YÜRÜTMENİN TEMEL
KAVRAMLARI
çş/iş4Q
7-
Önerme
Kavram Ağacı
Akıl Yürütme: cül niteliğindeki doğru yargılardan hareket-
le yeni sonuç çıkarma işlemidir. Akıl yürütme yolları tümevarım,
türndengelim ve analojidir.
Görüş: Olay veya olgulara ait görüşler geliştirmedir. Görüş-
lerin farklı kaynakları vardır. Toplum, çevre, inanç, deneyim, bilgi
görüş oluşturmada etkilidir,
Onerme: Doğru ya da yanlış yargı bildiren cümlelere Öner-
me denir, Akıl yürütme ve görüş geliştirmenin temelinde Önerme-
ler yer alır. Her cümle bir önerme olamaz. "Ankara başkenttir."
cümlesi bir önerme iken; "AnkaraVa gittin mi?" cümlesi önerme
değildir.
• Silgiyi ver. (Önerme değildir.)
• Umarım mutlu olursun. (Önerme değildir.)
• Yemek yemelisin. (Önerme değildir.)
Dilek, istek, emir, gereklilik, soru cümleleri önerme olamaz.
Argüman:
Bir görüşü desteklemek, doğrulamak veya güç-
lendirmek İçin Öne sürülen Önermelerdir, Argüman geliştirmede
bir sonuca ulaşmak gereklidir. Argümanda kullanılan önermeler
zayıf ise argüman geçersiz veya zayıf Olur.
z
Tümdengelim: Genel yargılardan hareket ederek Özel so-
nuçlara ulaşma biçiminde gerçekleşen akli yürütmedir. Tümden-
o
gelim bir akıl yürütmedir. Tümdengelimde akıl yürütmeye temel
alınan öncüller doğru ise sonuç da doğru olur.
Örnek:
Bütün inşanlar ölümlüdür.
Platon inşandır.
O hâlde Platon ölümlüdür.
Tümevarım: Tek tek olayların ortak yönlerinden hareketle
genel yargılara ulaşma şeklindeki akıl yürütmedir. Orneğin, çalış-
kan birkaç Alman tanıdıktan sonra "Bütün Almanlar çalışkandır."
şeklinde genellemeye ulaşmak tümevarımsal bir akli yürütmedir.
Analoji (Benzeşim): İki şey arasındaki ortak özellikten yola
çıkarak birindeki özelliğin diğerinde de olacağım düşünme şek-
lindeki akil yürütmedir. Örneğin,
Sadik çalışkan bir öğrencidir ve tıp fakültesini kazanmıştır.
Esra da çalışkandır.
O hâlde Esra da tıp fakültesini kazanacaktır.
Tutarlılık: Bir düşünce sisteminin İçindeki Önermelerin kendi
içinde veya birbirleriyle uyumlu olmasıdır.
Çelişiklik: Bir önermenin aynı anda hem doğru hem de yan-
Iş olduğunun ifade edilmesidir.
Çelişik önermeler kullanarak bir argümantasyon yapılamaz.
Akli yürütmede kullanılan önermeler tutarlı olmak zorundadır.
Örneğin bir kişi "Herkesin görüşüne saygım var," dedikten sonra
kendisinden farklı düşünenleri dinlemiyorsa, bu kişi kendi kendi-
siyle çelişki yaşamıştır,
Gerçeklik: Bilinçten bağımsız, dış dünyada var Olan her Şeye
gerçeklik denir. Ancak bu tanım felsefe için duyuları aşan akılsal
ve ruhsal ögeleri içerecek şekilde kullanılır.
Gerçekliği; insan zihninden bağımsız olan somut gerçeklik ve
insan zihnine bağımlı soyut gerçeklik olarak ayırabiliriz.
Doğruluk: Gerçekliğe ait ileri sürülen yargının gerçekle
uyuşmasıdır.
"Ağaçta meyve vardır." önermesinde "ağaç" gerçekliği ifade
eder. Buna karşılık ağaca baktığımızda meyvenin ağaçta var ol-
maşı durumu ise yargının doğruluğunu ifade eder,
Temellendirme: İleri sürülen düşüncelerin dayanaklarının
gösterilmesi işlemidir, Felsefede temellendirmenin doğruluğu İle-
ri sürülen önermeler arasındaki tutarlılığa bakılarak karar verilir.
24
