Eylemde Çatı
Özne - Yüklem İlişkisi
Öznenin gerçek mi yoksa sözde Özne
mi Olup olmadığına bakılır.
1. Etken Eylem
işi, kılışı, hareketi gerçek özne gerçek-
leştirmiştir. işi yapan, eden bellidir. Öz-
ne, gizli ya da açık olabilir.
2. Edilgen Eylem (-1-, -n-)
Yüklemde mutlaka -n" eklerinden
biri olmalıdır. İşi yapan belli değildir. İş-
ten etkilenen Şey sözde özneyi Oluştu-
rur. Edilgen cümlelerde gerçek Özne
yoktur. "...tarafından" anlamı vardır.
3. Dönüşlü Eylem , -n-)
Yüklemde mutlaka -n" eklerinden
biri olmalıdır. işi yapan gerçek öznedir.
Nesne yoktur. işi yapan da işten etki-
lenen de öznedir. "Kendi kendine" an-
lamı vardır.
4) İşteş Eylem
Yükleme mutlaka -ş eki olmalıdır. İş,
birden çok özne tarafından birlikte ya
da karşılıklı olarak yapılır. Özne, ger-
çek öznedir.
Nesne - Yüklem İlişkisi
Yüklemin nesne alıp almamasına ba-
kılır. Cümlenin içinde nesne kullanıl-
mak zorunda değildir.
1. Geçişli eylem (onu)
Nesne alabilen yüklemlerdir. Oluş ve
durum eylemleri nesne alamazken iş(-
kılış) eylemleri genellikle nesne alabi-
lirler. Yüklemden önce "onu" getirilebi-
liyorsa geçişli eylemdir.
2. Geçişsiz eylem
Nesne alamayan eylemlerdir. Oluş ve
durum eylemleri nesne alamaz. Ey-
lemden önce "onu" getirilemiyorsa ge-
çişiz eylemdir.
3. Oldurgan Eylem -dır-)
Geçişiz eylemin -r-, -t-, -dır- ekleriyle
geçişli höle getirilmesidir.
Eylem, bu eklerden birini aldıktan son-
ra nesne alabilir.
Eylemden Önce "onu" getirilebilir. Ol-
durgan - geçişli olarak da bilinir.
4. Etfrgen Eylem -dır-)
Geçişli eylemlerin -r-, -t-, -dır- ekleriyle
daha da geçişli höle getirilmesidir. Et-
tirgen - geçişli de denir. BU tür fiillerde
"işi başkalarına yaptırma" anlamı vardır.
Eylemde Çatıyla ilgili Uyarılar
Çatı, yüklemi eylem Olan cümleler-
de aranır.
Ad cümlelerinde çatı aranmaz.
Yüklemi eylemsiden oluşan cüm-
leler de ad cümlesi sayıldığından
bu cümlelerde de çatı aranmaz.
Edilgen ve dönüşü eylemlerin çatı
ekleri aynı olduğundan (-1- , -n-)
cümledeki anlamına dikkat etmek
gerekir.
Ettirgen çatı oluşturan ekler birden
fazla kullanılabilir.
Bazı eylemler, bir cümlede geçişliy-
ken başka bir cümlede geçişsiz ola-
bilir.
Gel-, git-, kalk- eylemleri nesne ala-
mazı geçişizdir. BU eylemler -r, -t,
-dır ekleriyle geçişli höle getirilince
ünsüz yitimine Uğrar. (getirmek, gö-
türmek, kaldırmak)
Oldurganlık ve ettirgenlik eklerini
ayırmanın en kolay yolu eylemin
köküne inmektir. Eylemin köküne
onu gelemiyorsa oldurgan, gelebi-
liyorsa ettirgendir.
Çatı sorularında kökteş sözcüklere
dikkat et. Eğer kökteş sözcük ad
olarak kullanıldıysa çatı aranmaz.
Çünkü ad cümlesi Olur.
Çatı sorularında sesteş sözcüklere
dikkat et! Sesteş sözcük eylemse
çatı aranır, değilse aranmaz.
Eğer geçişsiz bir eylem -n" ek-
leriyle edilgen yapılırsa o cümlede
sözde özde de olmaz. Yine de edil-
gen sayılır.
