EKONOMİK COĞRAFYA
Su, yenilenebilir bir kaynaktır. Bu anlamda sürdürülebilir kullanımı müm-
kündür. Ancak çok önemli bir doğal kaynak alan suyun kılığı çölleşmeye,
fazlası da sel ve taşkın afetlerine neden olmaktadır. Bu problemlerin Önem-
li bölümü suyun hatalı kullanımından kaynaklanmaktadır.
1. Doğal Kaynağın Potansiyeli
Yeryüzündeki doğal kaynakların verimliliği her yerde aynı değildir. Bir do-
ğal kaynağın işletilebilirliği potansiyeline bağlıdır, verimliliği ve rezervi İse 0
doğal kaynağın potansiyelini belirleyen Özellikleridir.
2. Kullanılan Yöntem ve Teknolojiler
Temiz su ve verimli topraklar insan için çok eski dönermlerden bu yana önem-
li doğal kaynaklardandır. Oysa tanmda kullanılan yönternler ve teknolojik
araç gereçler bu zaman İçinde çok değişmiştir. Ziraat faaliyetlerinin günü-
müzde de ülkeden ülkeye hatta bölgeden bölgeye farklllth gösterdiği görü-
mektedir. Tarla sürme teknikleri, sulama, hasat yöntemleri bu tekniklerin uy-
gulanmaşında kullanılan alet ve diğer araçlar farklılığın temel elemanlarıdr.
Doğal kaynakların kullanımında görülen yöntem ve teknolojik farklılıklar, ül-
kelerin gelişmişlik seviyeleri ile de doğrudan ilişkilidir, Gelişmiş ülkelerin
doğal kaynak kullanımında uyguladıkları yöntem ve teknolojik güç, "Doğal
kaynağın en verimli Şekilde ve maksimum fayda İle ondan en uzun süre
faydalanılması nasıl Olmalıdır?' Sorusunun cevabına göre belirlenmektedir.
Bunun İçin araştırma ve yatırımlar yapılmaktadır. Az gelişmiş ülkelerde İse
bu konudaki çabaların yetersizliği sorunlara neden Olmaktadır.
3. İnsanların İhtiyaçları
İnsanın yaşamını sürdürebilmesi için yeryüzündeki doğal kaynaklardan fay-
dalanmaya İhüyacı vardır. İhtiyaçları geçmişten günümüze değişiklik gösterir.
Madenler doğal kaynaklardandır. Örneğin, demir çok eski dönemlerden bu
yana İnşan yaşamında ihtiyaç duyulan önemli bir doğal kaynak Olarak kul-
tanıtmaktadır. Bor madeni İse teknolojik gelişime bağlı olarak günümüzde
kullamlmaya başlanmış ve kullanımı giderek yaygınlaşmaktadır. Zamana
bağlı olarak insanın ihtiyaçlarıyla doğru orantılı bir şekilde bu kaynaklarm
kullanımı da artmakta ve çeşitlenmektedir.
İnsanlar, doğal kaynakları çeşitli amaçlar için kullanarak geri dönüşümü ol-
mayan hatalar yapmışlardır. Örneğin, verimli tarım alanlarını yerleşim
terine çevirebilmek için doğal drenajı değişikliğe uğratmışlar, nehir kenarla-
rı boyunca şatlar yaparak taşkın ovalarına yerleşmişlerdir. Oysaki bu setler
olmasa (ya da yapılmasa), taşkın ovaları taşkın sularını daha geniş alana
yayarak gücünü ve yüksekliğini azaltacaktır, Bir nehrin kenarları setlerle
çevrildiğinde suyun akışı daha hızlanır ve nehrin taşıdığı alüwonlar taşkın
ovasının verimini artırmak üzere depolanamaz, setin İçinde kalan dar kanal-
da birikir. Zamanla bu birikinti nehrin yüksekliğini çevresindeki alana göre
artırır. Bu durum taşkın ovasına kurulmuş Olan yerleşme İçin felaket riskini
de beraberinde getirmektedir.
Doğal kaynaklar hatalı kullanıldığında çevresel etkiler yaratır ve doğal afet-
lere neden Olur. Dünyanın en büyük nehirleri kenarlarında şetler yapılması
çok yaygınlaşmıştır. Örneğin, Amerika'daki Mississippi Ve Arkansas nehir-
lerinin vadilerinde setler ve barajlar yapılması inşanın üzerinde-
ki olumsuz etkisini gösteren İyi Örnektir.
Coğratha 1-2 Konu Anlatımlı Soru Bankası
ÖRNEK SORU:
Aşağıdaki ülkelerin hangisinde orman-
İlk alanlardan bir doğal kaynak olarak
yararlanılırken elde edilen verim
da düzeyi diğerlerine göre daha faz-
A)isveç B)Breznya
D) Endonezya E) Bangladeş
Gelişmişük düzey/ yüksek Olan ülkeler
doğal kaynaklanm İleri üretim
İşledikleri İçin bu ülkede elde edilen
verim faydalanma düzeyi daha faladır.
YANIT: A
ÖRNEK SORU:
Aşağıdaki doğal kaynaklardan hangisi
diğerlerine göre günümüze daha yakm
bir dönemde kullanılmaya başlanmış-
A) Demir B)Bakır C)0rman
D) Taşkömürü E) Bor mineraWİ
Bor minerallerinin işlenmesi yüksek
teknoloji gerektirir ve diğerlerine göre gü-
nümüze daha yahn bir dönemde kullanıl-
başlanmıştır.
YANIT'. E
EîCNOıUjK COĞRAFYA
Arazinin yanlış kullanımından kaynaklanan çevresel sorunlara Elazığ şeh-
rinde de rastlamaktayız 1955 yılında hizmete giren çimento fabrikası o dö-
nemde şehrül ileriye yönelik gelişim planları düşünülmeden verimli tarım
arazileri üzerinde İnşa edilmiştir. Şehrin gelişmesine bağlı Olarak fabrika
bugün şehir merkezinde kalmıştır. Fabrikanın çevreye verdiği zararlar doğ-
rudan insan sa*ını tehdit etrnektedir. O civardaki tarımsal faaliyetler, fab-
rika kaynakh çevre kirliliğinden ve şehrin tarım arazilerinin olduğu alana
doğru genişlemesinden olumsuz yönde etkilenmektedir.
Yukarıda verüen Örneklerden de anlaşılacağı üzere her türlü beşeri yapınm
İnşasından Önce geleceğe yönelik arazi kullanım planlarının çok detaylı bir
yapılmasa gerekir. Bu planlamalar yapılmadığı takdirde benzer Ör-
neklere Türkiye'de ve tüm dünyada rastlanması kaçınılmazdır.
Arazinin yanlış kullanımının Çevreye verdiği zararlarm doğal olayları afet ha-
line getirdiği de bilinen bir gerçektir. Yanlış planlamadan en lazla etkilenen-
ler yerleşim merkezleri ve ulaşm hatlarıdır.
Fiziki faktörler göz Önünde bijundurulmadan yapılacak her türlü yatınm
karşımıza zaman veya emek kaybı olarak çıkacaktır. Bunun en güzel örnek-
lerinden biri de yapıldığı halde uçuşa açılamayan Antalya'nın Gazipaşa İl-
çeşindth hava- alamdır. Havaalanı yapılırken yakınında yüksek dağlık ala-
mn dikkate alınmanası, uçuş güvenliğini tehlikeye soktuğundan havaalanı.
nm ıçuŞ okuluna Çevrilmesi düşünülmektedir. Farklı bir amaç İçin kullanıl-
gereken Gazipaşa'daki arazi, yanlış planlama neticesinde tahrip edi-
bem yığınlarına çevrilmiştir.
ENERJİ KAYNAKLARI
Dünyada ticaret ve üretimdeki gelişrnelere bağlı olarak doğal kaynaklara ve
Özellikle enerjiye olan talep giderek artmaktadır, 2030 yılına kadar dünya
enerji talebhin 2007'ye göre %60 oranında artması beklenmektedir. Ancak
dünya üzerinde hrkll rez«v rniktarlanna sahip Olan doğal kaynaklar sınır-
sız değildir. Gelişen teknoloiji ile birlikte yenilenemeyen kaynaklara eğilim
utmakta buna karşılık bu kaynakların rezervleri de azalmaktadır. Bu durum
yenilenemeyen kaynaklara alternatif olarak ortaya Çıkan yenilenebilir kay-
naklann Örwnİni gittikçe artırmaktadır. Günümüzde madenlerin ve enerji
kaynaklarmın birbiri yerine kullandabilme olanakları da anmıştır.
Ülkelerin gelişrnesinde doğal kaynakların etkin şekilde kullanması büyük
rol Oytwnaktathr. Günümüzde gelişrnişliğin göstergeleri olarak nitelendiri-
len demir-çelik ve enerji. büyük Ölçüde maden ürünlerden sağlanmaktadır.
Ayrıca tüm sanayi dallanmn ürünlerinde veya kullandıkları araç ve gereçler-
de doğudan ya da dolaylı olarak nüden ürünlerine gereksinim duyulmak-
Temel enerji kaynaklan İnsanoğlumm yaşarnında çok Önemli bir yere Sa-
hiptlr. Ekonomide hemen her sektör, bir şekilde bu kaynaklara bağımlıdır.
Özellikle günümüzde çok önemli bir yeri Olan petrol, doğal gaz ve kömür
yemenemeyen kaynaklardandır. Petrol ulaştırma sektöründe Önemini sür-
dürürken Çevreyi daha az kirletmesi nedeniyle doğal gazm Özellikle enerji
üretimindeki payı giderek artwmaktadr.
Aftan ihtiyaçlara bağlı olarak kaynakların kullanım alanları çeşitlenmiş ve tü-
kahi de hızlanmıştır. Grafiği incelediğinizde dünya enerjisinin önemli bir
klSrnrun yenilenemeyen kaynaklardan karşılandığını görmekteyiz.
—431 —
ÖRNEK SORU:
Aşağıdakilerden hangisi arazinin yanlış
kullanıldığına bir Örnektir?
A) Deltaların tarıma açılması
B) Yamacın eğim yönüne dik sürülmesi
C) Ormanlık alanların tarıma ayrılması
D) Alternatif enerji kaynaklanmn kullanıl-
E) Organik tanrmn yaygınlaşması
ÇÖZÜM:
Ormanlık alanların tahrip edilerek tarıma
ayrılması ekolojik dengeyi bozar.
YANIT: C
ÖRNEK SORU:
Aşağıdakilerden hangisi yenilenebilir
alternatif enerji kaynaklarından biridir?
A) Uranyum
B) Doğalgaz
C) Jeotermal
D) Petrol
E) Linyit
ÇÖZÜM:
Jeotermal kaynaklar yenilenebilir alternatif
enerji kaynaklarından biridir.
YANIT: C
Coğrafya 1-2 Konu Anlatım/' I Soru Bankası
