e) BENİM
HOCAM
4. ORTA ASYA'DA KALAN DİĞER TÜRK
BOYLARI VE KURULAN TÜRK DEVLETLERİ
a. Kök Türkler (552 - 659)
• Türk adıyla kurulan ilk Türk devletidir, (Resmî devlet ismi)
• Asya Hunlarından sonra Orta Asya'da siyasi birliği sağla-
yan ikinci Türk devletidir.
• Kurucusu İl Kağan ünvanlı Bumin Kağan'dır. Merkezi Ötü-
keridir,
• Kök Türkler, İpek Yolu'na hâkim olabilmek için önce şaşa-
niler ile anlaşıp Akhunlara, daha sonra ise Bizans ile anla-
Şıp Sasanilere saldırmıştır.
Orta Asya'dan Bizans'a elçi gönderen ilk devlet Kök Türklerdir, Kök Türk elçisi
'Maniech", Bizans elçisi İse Zemarkhos"dur.
• Kök Türkler en parlak zamanlarını Mukan Kağan Zama-
nı'nda yaşamıştır. Kore'den Karadeniz'e kadar uzanan
sahada yaşayan bütün Tölesleri (Baykal Gölü'nün doğu-
şundan kuzeyine kadar uzanan sahada Kök Türk Devletine
bağlı olarak yaşayan dağınık Türk boylandır.) ve diğer Türk
boylarını hâkimiyeti altına almıştır.
• Tapo Kağan'ın (Taşpar Kağan) Budizm'e (bazı kaynaklar-
da Manihaizm) girmesi sonucunda halkıyla arası açılmıştır,
• Zamanla Çin entrikaları, kağanların dari tecrübesizliği ve
halkın itaatsizliği gibi sebeplerden dolayı Doğu ve Batı Kök
Türk olarak ikiye ayrılmıştır, İkisine de Çin son vermiştir.
50 sene Çin esareti altında kalan Türkler önce 659 yılında Kürşat (Chie
- shİh - shuaİ) sonra da Nişufu Önderliğinde millî İstiklal ayaklanmaları
başlatmışlardır.
b. Kutluklar (682 - 742)
• Kurucusu Kutluk Kağan'dır. Merkezi Ötüken'dir.
• Orhun Abideleri bu devlet zamanında oluşturulmuştur.
Kutluk Kağan "derleyen, toplayan- manasına gelen "İlteriş" ünvanıyla tahta
çıkmıştır.
• Bu devletin kuruluşunda Vezir Tonyukuk'un rolü büyüktür.
Kendisi Çin esareti sırasında kavgalı ve kan davalı olan
Türk boylarını barıştırarak Kutluk Kağan önderliğinde hep-
sinin Çin'e karşı isyan etmelerini sağlamıştır, O yüzden
kendisine "Apa Tarkan” ve "Türklerin Bismarc"l ünvanl
verilmiştir.
İlk ve Orta Çağlarda Türk DWtyaşl
Türk tarihinin en büyük fatihlerinden biri sayılan Kapgan
Kağan, Türk boylarını hâkimiyet altına alarak 701 yılında
Demir Kapı'ya kadar ulaşmıştır,
Kutluklar, Karluk, Basmil ve Uygur saldırıları sonucunda
yıkılmıştır.
c. Uygurlar (744 - 840)
Uygur ismi "akraba, müttefik" anlamına gelirken Çin kay-
naklarında ise "şahin gibi dolaşan, hücum eden" anla-
mında kullanılmıştır.
Kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan'dır.
Devletin ilk merkezi önce Ötüken daha sonra ise Karabal-
gasun'dur.
Bögü Kağan Zamanı'nda (Tengri'de kut bulmuş ünvanını
almıştır.) Manihaizm dinini kabul ettiler. Bu dinin etkisiyle;
Hayvansal gıdaların yenilmesinin yasaklanmasıyla sa-
vaşçlllk özelliklerini yitirmeye başladılar.
Sulama kanalları açıldı, tarım yapıldı ve böylece yerleşik
yaşama geçtiler.
Şehirler kurdular, tapınak ve saraylar yaptılar.
ÖNEMU
Uygurların yapmış oldukları saray ve tapmak mimarisi, ileride Selçuklu ve
Osmanlı Devleti'nde külliyelerin kaynağını teşkil etmiştir.
NOT
Uygurlarda yerleşik yaşama geçilmesiyle beraber konargöçer yaşam da
varlığını sürdürmüştür. Bu da Uygurlarda bozkırlı ve şehirli olmak üzere iki
farklı hayatın ortaya çıkmasına neden olmuştur, Ayrıca Uygurlarda yapılan
şehirlere 'Balıg• adl verilmiştir.
Mani, Işık anlamına gelir, O yüzden Uygur hükümdar-
larının isimlerinin başlarına ay veya kün ünvanları ve-
rilmiştir,
Mani'nin mesleği ressamdır. Bu yüzden Manihaizm dini-
nin etkisiyle resim sanatı gelişmiştir.
Uygurlarda resim sanatıyla uğraşanlara bedizci denirken yapılan duvar re-
simlerine ise fresko denilmiştir.
• Bu dinde duaların yazılı olma zorunluluğundan dolayı
Çin'den harf hareketli matbaa getirilmiştir.
