DÜŞ KUVYETLER
Yeraltl ve yar üstünde bulunan karbondioksitli suların etkisiyle kayaçların
çözünmesi sonucu karstik aşınım şekillerl oluşur.
Bu suların, yeraltındaki boşluklarda veya yer yüzeyinde buharlaşması ve
karbondioksitin uçmasıyla, bünyelerindeki çözünmüş maddeler birikerek
çeşitli şekliler oluşturur. Bu şekillere karstik birikim şeklilerl denir.
Karstik şekiller, sıcak ve nemli İklim bölgelerinde daha yaygındır. Çünkü
sıcaklık çözünürlüğü kolaylaştırır ve sıcak olan bölgelerde puharlaşma
daha fazladır.
Türkiye'de karstik şekillerin yaygın olduğu yerler
Akdeniz Bölgesi'nde (Göller Yöresi. Teke ve Taşeli platoları),
— İç Anadolu'nun güneyi,
— Sivas ve Doğu Anadolu'nun çeşitli kesimleri üİpş üzerinde Oluşan karstik
şekiller),
— Güneydoğu Toroslar ve Güneydoğu Anadoluhun güneyi.
a. Karstik Aşınım Şekilleri
Delin: Kalkerli sahalarda suların etkisiyle oluşan kapalı çukurlardır.
Kokurdan, koyak olarak da adlandırılan bu çukurların çaplan ve derinliği
birkaç metredir (Şekil-10).
Uvala: Düz yüzeylerde dolİnlerİn birleşmesiyle Oluşan daha büyük
çukurlardır (Şekil-IO).
polye: Uvalalann birleşmesi veya çözünerek genişlemesiyle Oluşan en
geniş karstik çukurlardır. Tabanlarında alüvyonların birikmesiyle karstik
• Ovalar oluşur, Polyelerin oluşumunda karstik alanlardaki tektonik Çukurlarm
Çözünerek genişlemesi de etkilidir (Şekil-10).
Muğla, Seki, Akseki, Elmalı, Kestel (Bucak), Gemboş, Korkuteli ovalan İle
kısmen Acıpayam ve Tefenni ovaları Türkiye'deki başlıca polyelerdjr.
Düden: Polyelerin tabanlarındaki suların yeraltına aktığı kanallara düden ya
da su yutan denir. Bu suların başka bir yerden kaynak olarak çıktığı yere
su çıkan denir. Yağışlı dönemlerde düdenlerin tıkanmasıyla polyelerin
tabanlarında karstik göller oluşur (Şekil-10).
Kör Vadi: Akarsuların bir su yutanla yeraltına geçtiği yerlerde vadi aniden
sona erer. Bu şekillere çıkmaz vadi adı da verilir (Şekil-10).
Mağara ve galeriler. Çatlaklar boyunca yeraltına sızan suların, zarnanla
İçinden geçtiği çatlakları eritip genişletmesiyle Oluşturduğu boşluklardır. Bu
boşlukların, salonlardan Oluşan geniş olanlarına mağara denir. Mağaraları
birleştiren ve içinden akarsuların aktığı daha küçük boşluklara galeri adı
verilir (şekil-10).
Mağaralar, turizm ve sağlık açışından (astım hastalıkları gibi) büyük Önem
Coğrafya 7-2 Kcnu f Soru Bankay
ORNEK SORU:
L Yer üşü şuknnm zayıf olması
II. Yer ü sulanmn bol miktarda kireç Çer-
III. Alüvyal topmklann olması
IV. Yer akına sunanm çok olması
Yukarıdakilerden hangileri karstik arazi-
lerİn Özelliklerinden değildir?
A) B)yaımzıv
Düş KUVVETLER
Türkiye'deki başlıca mağaralar; Damlataş (Alanya), Karain (Antalya),
Narhkuyu (Mersin), İnsuyu (Burdur). Yanmburgaz (İstanbul) Dumanlı ve
Düden (Manavgat).
Obruk: Yeraltmdaki boşh.* ve rnağaraların tavanlarının çökmesi sonucun-
da oluşur. dik yamaçlı baca veya kuyu şeklindeki derin çukurlardır.
Çaplan birkaç yüz metre, deridiği İse 100 metreyi bulur (Şekil-10).
Konya'nın güneyinde Obruk Platosunda çok sayıda Obruk yer alır. Silifke
yakınlarındaki Cennet ve Cehennem obrukları turizm değeri olan, en çok
tanınan obruklardır. Antalya Akseki'nin doğuşunda derinlikleri 200 metreyi
aşan çok sayıda obruk bulunur.
Lapya: Eğimli yamaçlarda yüzeysel akışa geçen sel ve yağış sularının ya
da kaynak sularınm kireçtaşlarının çözünmesiyle oluşan karstik kanalcık-
[ardır. En küçük karstik aşnım Şeklidir (Şekil-11).
Şekil.' 1: Lapyalann oluşumu ve gcllşlml
Lapyalarm derinliği birkaç santimetreyle birkaç metre arasında değişebilir.
b. Karstik Birikim Şeklilerl
sularm İçinde kalsiyum bikarbonat bulunur. Suyun
btharlaşrnaşıyla kalsiyum karbonat (CaC03) çökelir ve karstik birikim Şekil-
'eri oluşur.
Sarkıt: Mağaraların tavanlarından damlayan sularm buharlaşmasıyla tavan-
da biriken tortullardır. Sarkıtlar aşağı doğru sarkan şekillerdir.
Dikit: Mağaraların tavanhnndan damlayan suların tabanda buharlaşmasıy-
la, içindeki çözünmüş maddelerin çökelip birikmesiyle oluşan şekillerdir.
Sütun: Mağaraların tavanları ile tabanları arasında, sarkıt ve dikitlerin bir-
teşnesiyle oluşan şekleridir.
Traverten: Yamaçlardan yer yüzeyine çıkan karstik Sularm buharlaşmasıy-
la yamaç boyunca kireç çökelir ve gözenekli taşlar oluşur. Bunlara
traverten veya kalker tüfü denh Travertenlere Denizli Pamukkale'de ve
Antalya çevresinde sıkça rastlanır.
BUZULLAR VE OLUŞTURDUĞU YERşEKİLLERİ
Buzullar, kutup çevrelerinde ve yüksek dağlık alanlarda yerşekillerİnİn
biçimlerunesi üzerinde Önernli rol oynarlar. Bu kesimlerde sıcaklık ortala-
malan sürekli yenin altında Olduğu için yağan karlar üst üste birikerek Sert
buzullara dönüşür. Bu kesimler buzulların beslenme sahasıdır.
ÖRNEK SORU:
İçeriklerinde bolca kireç bulunan kay.
naklara sık rastlanan bir bölgede, aşa-
ğldaki yerşeklllerinden hangisinin gö-
rülmeşi beklenmez?
A) Dolin
C) Lapya
E) Polye
çözüM:
B) Fiyort
D) Düden
D) lveıv
ÇÖZÜM:
Karstik arazilerde
yaygındır.
ÖRNEK SORU:
E) M Mlveıv
terra
tossa
topraklan
YANIT: A
İçeriklerinde bolca kireç bulunan kay-
naklara daha çok Akdeniz İklim bölge-
'erinde yer alan karstik sahalarda rastlanır.
Bu nedenle yüksek enlemlerde yer alan
deniz kullarındaki fiyortların görülmesi
YANIT: B
ÖRNEK SORU:
Aşağıdaki ovalardan hangisinin oluşma.
smda karstik süreçler etkili olmuştur?
A) Çukurova
C) Elmalı ovası
B) Bafra ovası
D) Ergene Havzası
Akdeniz Bölgesi'nin aşağıdaki özellikle-
tinden hangisi karstik arazinin geniş yer
tutmasıyla açıklanabilir?
A) Denizel etki alammn dar olmay
B) Yer şekiNerine bağlı turizm olanaklarının
C) Tarımsal ürün çeşitli*'İn
D) Tektonik deprem olma olasılığının
düşük olmay
E) Akarsu akımknmn kış mevsiminde art-
ÇÖZÜM:
Cennet ve Cehennem Obmğu, Karasu ve
İnşuyu mağdan İle şelaleler Akdeniz
Bölgesi'nin turistik yörelerindendir. Bu
durum karşÜk aminin geniş yer
hMnagyla İlgilith.
YANIT: B
E) Konya Ovası
ÇÖZÜM:
Teke Yöresi'nde yer alan Elmalı Ovası
(Antalya) 'mn oluşmasında karstik süreçler
etkili olmuştur. Elmalı ovası bir polye ova-
YANIT'. C
ÖRNEK SORU:
Aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin
oluşabilmesi için, çözünebilen kayaç•
lann yaygın olması gereklidir?
A) Vadi
C) Tomb010
B) Delta
D) DOlin
E) Mantar kaya
ÇÖZÜM:
Dolinin oluşabilmesi İçin çözünebilen
kayaçların (karstik arazinin) yaygın olması
YANIT: D
CoğraVa 1-2 Konu Anlafirnh / Soru Bankası
