DUŞ KUVVETLER
1. iklimin Etkileri
İklim elemanlarından yağış ve sıcaklık, toprak oluşumunu etkileyen en
Önemli faktördür.
Yağış miktarı ve yağışın mevsimlere göre dağılımı (yağış rejimi);
taşların ayrışması,
— toprağın yıkanması ve
— bitki Örtüşünün yetişmesi
üzerinde etkili olmaktadır.
Yıllık sıcaklık Ortalaması. günlük ve yıllık sıcaklık farkl kayaçların mekanik ve
kimyasal çözünmesinde belirleyici faktördür. Bununla birlikte sıcaklık,
topraktaki organik maddelerin parçalanmasını belirler.
2. Bitki Örtüsünün Etkileri
Bitki örtüsü topraktaki verimliliği sağlayan, organik maddelerin (humus) en
Önemli kaynağıdır. Toprağa karışan bitkilerin kök, dal, yaprak ve kabuklan;
sıcaklık ve suyun etkisiyle ayrışarak toprağın besin değerini ve verimini art-
Bitkiler, eğimli sahalarda toprağı tutar ve erozyonu azaltarak toprağı korur.
3, Yerşekilleri ve Yükselti
Yükselti, bakı, eğim ve suyun sızma durumu toprak oluşumunu etkiler.
Eğimli sahalarda ayrışan anakayamn parçalan, eğim doğrultuşunda kay-
dığı için toprak tabakası daha ince olur. Bunun yanında eğim, suyun tutul-
masanı ve bitkilerin yetişmesini güçleştirir.
Bakı faktörünün sıcaklık ve buharlaşma üzerindeki etkisine bağlı olarak,
dağların kuzeye ve güneye bakan yamaçlarında farklı toprak tipleri oluşur.
Yükseltiye bağlı olarak yağış artar Ve sıcaklıkta azalma görülür. Dağların
yüksek kesimlerinde de donma Ve çözülme olayının şıklığı mekanik
parçalanmayı hızlandırır. Bu koşullara bağlı olarak, dağ yamaçları boyunca
farklı toprak tipleri oluşur.
Örneğin, Tuz Gölü çevresinde tuzlu ve boz renkli topraklar, yüksek kesim-
lerde kahverengi ve kestane renkli topraklar görülür. Doğu Anadolu'nun
yüksek platolarında sıcaklığın azalması ve yağış miktarının artışına bağlı
Olarak, humusça zengin kara topraklar görülür.
4. Ana Materyalin Etkileri
Toprak Örtüşü altında bulunan ve ayrışma veya parçalanmaya uğramamış
her türlü kaya ana materyal ya da anakaya olarak adlandırılır. Ana materyal
sert kayalar olabileceği gibi diş kuvvetlerin etkisiyle taşınan alüvyon, lös ya
da gevşek volkan kumu da olabilir.
Toprağın rengini, fiziksel ve kimyasal özelliklerini, mineral yapışım büyük
Ölçüde ana materyal belirler. Örneğin granit ayrıştığında kumlu, kiltaşl
ayrıştığında killi toprak ve kalker ayrıştığında kireçli topraklar oluşur.
Ayrışmanın İleri safhalarında toprak kalınlığının artmasıyla ana materyalin
etkisi azalır.
Coğrafra 1-2 Konu Anlatım" Soru Bankası
ekvatoral İklim olmak üzere, sıcak ve
nemli İWim bölgelerinde toprak oluşumu
hızlıdır. Buna karşın. soğuk kurak böl-
geErde toprak oluşumu daha ya•aşür.
ÖRNEK SORU:
ıv
İklim koşullan göz Önüne alındığında,
yukandaki haritada numaralanmış yöre.
lerİn hangisinde toprak oluşumunun
diğerlerine göre daha yavaş olduğu
B) 11
Kimyasal çözünmenin yetersiz Olduğu çöl
ve karasal ikWm bölgelerinde toprak Obşu-
mu yavaştır. III. yörede çöl İklimi etkİWdİr.
YANIT: C
Düş KUVVETLER
5. Zaman Etkisi
Ana materyalin parçalanması ve ayrışması, üzerinde bitki örtüsünün
gelişerek toprağın organ* madde bakımından zenginleşmesi ve kalın bir
toprak tabakasımn oluşnaşl, binlerce yıllık bir süreç sonucunda gerçek-
Zarnanm toprak oluşumu üzerhdekj etkisine Örnek olarak, yaşlı volkanik
alanlarda (Erzurum - ve Orta Kızdırmak bölümleri) toprak Oluşumu
gerçekleşmişken, Manisa•Kula çevresindeki genç volkanik alanlarda
toprak, daha oluşum aşamasındadır.
TOPRAK KATMANLARI
Toprak aşarnaşında yağışlar ve yüzey sularının etkisiyle
toprağın üst kısmı yıkanır. Buradan taşınan mineraller (kalsiyum karbonat,
ki, bileşikleri ve bazı organik büeşikler). toprağın alt kısımlarında
birikir. Böylece toprakta. fiziksel ve kimyasal özellikleri bakımından farklı
katmanlar (horizonlar) oluşur.
A Kat
B Katı
C Katı
Ana kaya
Şekil-1: Toprak katmanlan
A kati, güneşlenme. sıcaklık, su ve rüzgarın etkisiyle iyice ayrışmış
durumdadır. Organik madde bakımından oldukça zengin Olan bu kat-
man ortalama 40 cm kalınlığındadır.
B katında, Yıkanma sonucu A katından aynşan tuz kil, kireç ve çeşitli
organik maddeler birHir. Mineral bakımdan Oldukça zengindir,
C katında, tenteldeki ana kayanm parçalanmasıyla oluşan İri kaya
parçalan Toprak Oluşumu henüz tamarnlanmarnışür.
Toprak Türleri
Toprak türleri İki grupta İncaenebİIİr:
A Taşınmış Topraklar
B. Yerli Topraklar
771.
—281-
Uyan:
Sürekli aşmma veya birikmenin olduğu
yüzeylerde toprak oluşumu gerçekleş-
memektedir. Bu nedenle buralarda za-
manin toprak oluşumu üzerindeki etkisin-
den söz edilemez
Coğrafya 1-2 Konu Anlatımlı / Soru Bankası
