Düş İCÛWETLER
- Güneş
Şekll• 20: Küçük gelgit oluşumu
Ay'ın İlk dördün ve son dördün evrelerinde gelgit genliği Züşüktür. Bu
dönemlerde Ay ve Güneş'in çekim doğrultulan birbirine dik olduğundan
küçük gelgit Oluşur (Şekil-20).
Gelgit, deniz derinliğinin az olduğu kıyılarda daha etkilidirl Özellikle Atlas
Okyanusu kıyılarındaki Kuzeybatı Avrupa Ve Kuzey Amerika'da Meksika
Körfezi çevresinde belirgindir.
Gelgit Olayı sonucunda kıyılarda gelgit akıntıları Oluşur. Bu akıntılar kıyılarm
şekillenmesinde önemli rol oynar.
Gelgit akıntılarının fazla olduğu kıyılarda dalga biriktirme şekilleri (kıyı seti,
tombolo, lagün vb.) ve deltalar oluşmaz.
Buna karşın, bu akıntıların etkisiyle deniz, akarsu vadilerine girerek aşırıdır-
ma yapar. Bu nedenle kıyı çizgisi akarsu ağzında içerilere doğru ilerler.
Akarsu ağızlarında Oluşan koy şeklindeki girintilere haliç adı verilir.
Gelgit genliğinin fazla olduğu kıyılarda kıyı çizgisi değişkendir. Bu tür
kıyılara watt tipi kıyılar denir.
Kıyıdan itibaren, denizin derinliğinin 200 metreyi bulduğu yere kadar olan
kosama kıta sahanlığı ya da kıta şelfi denir. Kıta şelfi dağların denize para-
tel uzandığı ve dik yamaçlı kıyıların bulunduğu sahillerde dardır. Buna
karşın dağların denize dik uzandığı ve kıyı Ovalarının yaygın, eğimin az
Olduğu basık kıyılarda kıta şelfi geniştir.
Kıta şelfinin geniş olduğu kıyılarda birikim şekilleri (plaj, kıyı seti, lagün,
tombolo vb.) yaygındır, Delta oluşumu kolaydır. Okyanus kıyılarında gol-
gltin etkisi daha fazladır. Haliç oluşumu kolaydır.
Kıta şelfinin dar olduğu kıyılarda İse birikim şekillerine az rastlanır. Kıyılar
falezlidir. Okyanus kıyılarında gelgitin etkisi azdır.
d. KIYI Tıpıerı
1. Enine Kıyılar: Dağlarm denize dik uzandığı kıyılarda Oluşur. KOY Ve kör-
tezin fazla olduğu bu kıyılar girintili çıkıntılıdır. Doğal liman oluşumu fazladır
(Şekil-21).
Deniz
şekil-21: Enine kW'lar
Coğrafya 1-2 Konu I Soru Bankası
Uyan:
Türkiye kıyılarında, gelgit genliği fark
edilmeyecek kadar olduğu için,
watt tipi kıyılar görülmez (İstanbufdaki
Haliç, bu çevrede kurulan sebze hafinden
kaynaklanan 'hal içi- kelimelerinden
türemiştir ve özel isimdir).
ÖRNEK SORU:
Romanya koünnün denize dökülen Tu-
na'nm ağız kesiminde geniş Dir delta
bulunurken Alrnanya kıyılarından denize
dökülen Elbe Nehri'nin ağız kesiminde
büyük bir haliç oluşmuştur.
Bu durum, Tuna ve Elbe•nin ağız keşm-
terinde aşağıdakilerden hangisinin fark-
h olduğunun göstergesidir?
A) Akımm
B) Akış mutun
C) Gelgit genliğinin D) Yağış
E) Yatak eğiminin
ÇÖZÜM:
Romanya kıyılarından denize dökülen
Tuna Nehri Karadeniz'e, Elbe Nehri İse
Atlas OVanusu'na dökülür. Gelgit genliği
iç denizlerde az iken okyanuslarda fazla-
dm. Bu nedenle her iki akarsq•un denize
döküldükleri yerlerde farklı yüzeyşekiWerl
oluşur.
YANIT: C
ÖRNEK SORU:
Aşağıda döküldükleri denizler ile birlik-
te verilen akarsularm hangisinin ağız
kesiminde delta oluşumu gözlenmez?
A) Loire (Atlas Okyanusu)
B) Tuna (Karadenğ)
C) PO (Akdeniz)
D) Volga (Hazar)
E) Gediz (Ege)
ÇÖZÜM:
Atlas Okyanusu'nda gelgü genliği fana 01-
düğü için bu okyanusa dökülen Loire
Nehri'nin ağız kesiminde delta oluşmaz
YANIT: A
Diş KLNQ/EÛLĞR
2. Boyuna Kıyılar: Dağlarm denize paralel uzandığı kıyılarda oluşur. Kıyıda
koy ve kMez oldukça az, kıyı *gisi sade bir uzamŞ gösterir. Falez Oluşu-
muna rastlanan bu doğal liman pek görülmez (Şekil-22).
Şekjl.2Z• Boyuna kıyılar
3. Fiyortlu Kıyılar: Buzul döneminde buzulların şekillendirdiği vadiler,
buzullarm eriyip deniz seviyesinin yükselmesiyle sular altında kalmıştır. Dik
yamaçlı olan bu kıyılarda kıyı çizgisi kara içerisine yer yer 200 km kadar
sokulmuştur (Şekil-23).
Şekil-23.• Fiyort tipi kıyılar
4. Skyer Tipi Kıyılar: Buzul aşndırnuırun ve biriktirmesinin etkili Olduğu
kıyılarda fiyortlu kıyıların açıklarında İNİ ufaklı yüzlerce adanın oluştuğu
kıyılardır (ŞekR-24).
Deniz
Şekil-24: Skyer tipi kıyılar
ORNEK SORU:
L Fiyort
11. Ria
III. Skyer
IV. Dahnaçya
Türkiye kıyılarında, yukarıdaki kıyı tip.
'erinden hangilerinin bulunduğu söyle-
nemez?
A) iveli
B) 1 ve 111 C) Hvelll
D) ııveıv
E) 111 ve w
ÇÖZÜM:
Türkiye kıyılarında buzul etkisi görülmez
Fiyort ve skyer kıyılar buzulların etkisiyle
Oluşan kıyı tiplerdir.
YANIT: B
ÖRNEK SORU;
Deniz kıyılarında koy, körfez ve yanmada
ne kadar çoksa, kıyılarm gerçek uzun.
loğuyla kuş uçumu uzunluğu arasındaki
fark o kadar fazla olur.
Buna göre,
l. Enine,
II. Fiyort
III. Boyuna
IV. Dalmaçya
kıyı tiplerinden hangilerinde bu farkm
diğerlerine göre daha fazla Olduğu söy•
lenebİlİr?
A) I vell
B)lvelll
C) livelll
D) liveıv
E) 111 ve IV
Enine kıyılar İle fiyort kıyılarda girinti ve ÇI-
kmtl daha fazladır.
YANIT: A
Coğrafya I -2 Konu Anlatımlı / Soru Bankası
