DÜNYA'NüN ŞEKLİ ve HAREKETLERİ
Jeodezi biliminde yaşanan gelişmelerle birlikte yapılan hassas ölçmeler
sonucunda, Dünya'nın tam olarak elipsoit olmadığı, elipsoidin Dünya'nın
şeklini İfada etmede yetersiz olduğu anlaşılmıştır. Dünya, kendine Özgü ve
geometrik şekillerden hiçbirine benzemeyen bir şekle sahiptir.
Dünya'nın şeklini geometrik olarak herhangi bir formülle tanımlamak
mümkün değildir, Bu nedenle Dünyanın şekli, sadece kendine benzer
(Dünyaya benzer) anlamına gelen geoid olarak adlandırılmıştır,
Geoid şekli daha İyi anlayabilmek İçin Yeğin nasıl yuvarlak bir görünüm
aldığının bilinmesinde yarar var.
Yerçekiminin kaynağı Yer'in merkezidir. Dünya'yı Oluşturan parçacıklar
yerçekiminin etkisiyle yerin merkezine doğru çekilmektedir. Bunun etkisiyle
en yoğun maddeler merkezde toplanmış ve merkezden uzaklaştıkça at-
mosferin dış sınırına doğru yoğunluk azalmaktadır. Her yönden yerin mer-
kezine çekilen maddelerin toplanması Dünyaya küremsi bir şekil kazandır-
mı Ştır.
Kısaca Yedin küresel bir şekle sahip olmasının temel nedeni yerçekimi
kuvvetidir. Yerçekiminin etkisiyle Dünya'yı oluşturan karalar, okyanuslar ve
atmosfer de küresel bir görünüm almıştır.
Dünya'nın kendi ekseni çevresinde dönmesiyle Oluşan merkezcil kuvvetin
etkisiyle, dönüş hızının en fazla olduğu Ekvator'dan genişlerken, kutuplar-
dan basık bir hal almıştır (Şekil-2).
Dünya'nın basıklık oranı 1/297'dir (yaklaşık 3,37). Basıklık oranı Ekvator
çapı ile kutup çapı arasındaki farkın Ekvator çapına oranıdır ve aşağıdaki
formülle bulunur:
Basıklık Oranı Ekvator Çapı • Kutupların Çapı I Ekvator Çapı
- 12756776 m- 12 713824 mı 12756776 m
Basıklık Oranı
1/297
Basıklık Oranı
Kutuplar
Yarıçapı: 6356,9 km
Yarıçap: 6378,1
Şekil•2: Yer'in basit Şematik şekli
Yerkabuğundaki hareketler (çarpışma, yanıma, yükselme ve çökmeler, dağ
düşümü, kıta oluşumu vb.) İle yerkabuğunu işleyen atmosferik etmenler
(akarsular, rüzgarlar, buzullar vb.), Dünya yüzeyinin pürüzsüz bir görünüm
almasını engellemiştir.
Yerkabuğundaki geniş çukurlar, yüksek şahalar ile düz ve engebeli alanlar
Dünya'nın dış yüzeyini Oluşturan diğer etrnenlerdir.
Coğrafya 1-2 Konu / Som Bankası
DÜNYA'îUN ŞEKLİ ve HAREKETLERİ
Dünya yüzeyinde binlerce metre derinliğinde ve yüksekliğinde ve milyon-
uca m2 genişüğinde çukurlar ve yüksek sahalar vardır. Bu nedenle
gwjd yüzey, hiçbir geometrik formülle ifade edilemeyecek biçimde düzen-
siz Ve biçimsiz bir uzanış gösterir.
Bütün bu açıklamalar doğrultusunda Dünyanın geoid şekli aşağıdaki
biçimde Özetlenebilir:
1. Dünya tam bir küre biçiminde değldİr.
2. Kutuplardan basık Ekvator'dan şişkindir.
3. Dünya yüzeyi, geniş alanlarda engebe ve çukurlar İle yüksek Sahaların
buharınası nedeniyle biçimsiz bir uzamş gösterir.
4. Dünyayı kutuplardan saran meridyen çemberleri tam bir elips şeklinde
olmadğl gibi, paraleller de tam bir daire biçiminde değildir. Yer yer
dikey doğrultuda (Dünya'm merkezine göre yakınlaşma veya uzaklaş-
yörMde) farklı eğilimler göstermektedirler.
Geoidin üç tanel oluşum Süred varth•.
a. Yerçekiminin etkisiyle Dünya yuvarlak bir şekil almıştır.
b. Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesiyle bu yuvarlak şekil kutuplar-
dan basık Ekvatordan şişkin elipsoit biçimini almıştır.
C. İç ve kuweüerin etkisiyle oluşan yerşekdleri, geniş alanları kaplayan
derin çukurlar ve yüksek sahalar gbi farklı yükseltiler Dünya yüzeyinin
geometrik olmayan bir biçim almaşım sağlanıştır.
Bütül bu Özelüklerin tümüne Dünyaya benzer anlamına gelen geoid adl
¯ Yüzey
— — — Elipsoit Yüzey
— Yerkabuğu
Şekil--3.• Yer'in geoid şekli. Şekild9 görüldüğü gibi geoid yüze yerçek/•
minin az Olduğu karalarda enpsoft yüzeyin üzerinde, yerçekimi-
nin daha fazla Olduğu deniz ve okyanuslarda elipsoit yüzeyin al-
Üna inmektedir. Deniz, Okyanus yüzeyleri geoid yüzeyle çakışıktır.
Not : Geoid şekil ve yerkablğu, kolay İçin abartth çi-
— 46 —
— 47 —
Coğrafya 7-2 Konu Anlatım" / Soru Bankası
