DÖNGÜSÜ
Çöller
İklim koşullarına göre kurak ve yüksek sıcaklığa sahip alanlara sıcak çöl,
aşın düşük sıcaklıktaki alanlara da soğuk çöl denilmektedir.
Sıcaklık, Işık ve yağış miktannın bitki ve hayvan yaşamındaki sınırlayıcı özel-
iği çöllerde belirgin biçimde görülür. Çöller, çetin İklim koşullan nedeniyle
fauna ve flora bakımından fakir ortamlardır.
Sıcak çöllerde Suyun azlığı bitkiler ve hayvan için en Önemli sorundur. Bu
nedenle çöl bitkilerinin bir kısmı suyu bulduğu zaman onu en yüksek dü-
Zeyde kullanarak kısa sürede filizlenir, meyve verir ve tohum saçar. Tohum-
lar da su buluncaya kadar bekler, Bazı çöl bitkilerinin şu kaybını en aza in-
dirmek İçin toprağın üstündeki bölümleri çok küçüktür. Bunların toprak al-
tında yaygın kökleri vardır. Bazıları İse güneş Işığının etkisini en aza İndire-
cek kadar İnce ve uzundur. Örneğin, Sagura kaktüsü 15 m yüksekliğe ula-
Şır. Kaktüs gibi bitkiler suyu gövdelerinde depolar, Yaprakların yerini alan
dikenler, nem kaybını azaltır.
Çöllerde yaşayan birçok hayvan türünün kendine has davranışsal ve yapı-
sal özellikleri vardır. Çöl hayvanları fazla ısıyı bedenlerinden uzaklaştırmak
İçin değişik mekanizmalar kullanır. Birçok çöl hayvanının rengi başka böl-
gelerdeki hayvanlara kıyasla daha açıktır. Pek çok çöl hayvanı, su ihtiyaç.
larını bitkilerden Özellikle şu depolayan kaktüslerden temin eder.
Örneğin, bazı çöl kertenkeleleri, çoğunlukla hareket halindedir ve sadece
gölgede dinlenir. Yaraşa, yılan, kemirgen, tilki, kokarca gibi hayvanlar ge-
celerİ ortaya çıkar, gündüzleri serin bir Oyuk ya da mağarada uyur.
Soğuk çöller, buzlarla kaplı Olduğu İçin yağış alan kıyı kesimleri dışındaki
yerlerde yaşam pek mümkün değildir. Burada yaşayan penguen, fok, ku-
tüp tilkisi, beyaz ayı ve kuş gibi hayvanlar besinlerini genellikle denizden
Sağlar.
Kutuplarda yaşayan hayvanlar, düşük sıcaklıklar ve besin yetersizliği gibi
şartlara uyum sağlamak zorundadır. Örneğin, kutup ayılan, soğuktan ko-
runmak için buzun içinde kazdıkları yuvalarda kışı uyayarak geçirir.
Kutup bölgelerindeki yaşam koşullarına uyum sağlamış olan fokların deri-
lerİnİn altında kalın bir yağ tabakası mevcuttur. Bu tabaka soğuk Sularda
yaşayan fokların vücut ısısının çabuk düşmesini önler.
b. Yer Şekilleri
Yeryüzündeki Önemli dağ şıralarının yakın bölgeler arasında meydana ge-
tirdİğİ iklim farklılığı canlı yaşamı üzerinde de Çeşitliliklere neden olmuştur.
Dağların denize bakan yamaçlarında Ilıman İklim şartlarına bağlı olarak tür
çeşitliliği fazla İken İç kesimlerde azdır. Örneğin, Toroslar ve Kuzey Anado-
lu sıradağlarının kuzey ve güney kesimleri farklı bitki türlerinin yayıldığı
Önemli jeomorfolojik birimlerdir.
Kara ve denizlerin dağılımı, canlıların yeryüzüne yayılışım etkiler. Denizler
karalarda yaşayan canlılar İçin, karalar ise denizlerde yaşayan canlılar İçin
yayılmaya engeldir. Örneğin, Okyanuslardaki adalarda büyük kara parçala-
rında olmayan bitki ve hayvan türleri görülür.
Diğer yandan doğal olan ya da doğal olmayan etkenler sonucunda meyda-
na gelen bazı değişimler kara ve denizler arasında canlı türlerinin geçişine
İmkan sağlayabilir. Örneğin, Akdeniz'i Kızıldeniz'e bağlayan Süveyş Kanall
açıldıktan sonra- Akdeniz, Kızıldeniz ve Hint Okyanusu arasında bitki ve
hayvan türü geçişleri olmuştur.
Coğrao•a -2 Konu Anlafrmh I Soru Bankası
ÖRNEK SORU:
Bitki ve hayvan türleri yaşamlarım dewn
ettirebilmek İçin bulundukları ortamm iklim
koşullarına uyum sağlamak zorundadır. Bu
duruma aüptasyon denir.
Aşağıdakilerden hangisi adaptasyona
bir Örnek değildir?
A) Yağmur orrnanhnnü dikey yönde bir-
birinden fark" pşam kuşaklarınm bu-
B) Akdeniz iklimindeki otsu bitkilerden bir.
çoğunun yüzeyinin kadMe gibi tüylerk
kaplı Olması
C) Çöl bitkilerinin toprağın altında
bir kök sisteminin bulunmasa
D) Kutup bölgelerindeki hayvanhnn deri-
Erinin altında kalın bir yağ tabakaymn
E) Sıcak ve soğuk Okyanus sulanmn
şl'aşma alanlarınĞ su biyomu bakımın.
dan çeşithliğin fazla olması
ÇÖZÜM:
seçeneğinde verilen durum canhhnn
bulundukları İklim koşullarına uyumu ile N-
gilİ değildir.
ÖRNEK SORU:
YANIT: E
Aşağıdakilerden hangisi canlılarm
yeryüzüne dağılışım etkileyen fiziki fak•
törlerden biri değildir?
A) Kutuplara doğru ortalarna sıcakhğm
B) Yıllık tophrn yağış miktarının yeryüzüne
dağlhşmm düzensiz olması
C) Yer şekillerinin çeşmi olmay
D) Jeobİik süreçler İçinde İklim değişim-
'erinin yaşanması
E) Toprak tİpinİn yer yer d*mesİ
çöZüM:
Jeolojik süreçler İçinde İklim değişim-
'erinin yaşanması, canillann yeryüzüne
dağılışında *coğrafyanm etkisi
YANIT: D
EKOSİSTEM DÖNGÜSÜ
c. Toprak
Canülann yaşamı alanlarmı belmeyen Önemli bir faktör de topraktır. Bitki ve
hawanlar yaşamak İçin toprağa ihtiyaç duyar. Toprağın fiziksel yapısı , kim-
yasal ÖzeNikleri, nem, sıcaklık ve canlı organizmalar bitki ve hayvanların ya-
danı seçkninde etkili olur. Örneğin, kalkerli topraklar üzerinde kolay-
lıkla yaythş gösteren bazı bitkiler, silisli topraklar üzerinde seyrekleşir ya da
yok Olur. Salyangozlar. kteçlİ toprakların olduğu alanlarda yoğunluk gös-
tetirken volkanik toprakların bulunduğu yerde sayılan azalır. Tuzlu toprak-
bara uyum sağlamış bitkiler diğer topraklarda görülmez.
II. Biyolojik Faktörler
İnşan
Biyolojik çeşiüiliği tehdit eden insan kaynaklı birçok faktör vardır. İnşan, en-
düştriyel ve tarımsal faaliyetlerle çevresini Önemli Ölçüde değiştirir, Bu de-
ğişikükler de yeryüzündeki canlıların yaşam alanını etkiler. İçinde bulundu-
ğumuz yüzyılda dünya nüfusunun hızla artması, sanayi Ve teknolojideki ge-
üşmeler ekosistemdeki tür kayıplarını Oldukça arttırmıştır. Yapılan araştır-
malarda tür kayıplarının geçmişe göre 1000 İla 10 bin kat faz-
la olduğu belirtilmektedir. Tür kayıpları ekosistemdeki bütün canlıların ya.
şunım doğrudan etküemektedir. Her bir tür birbiri ile karşılıklı İlişki içinde 01.
duğundan bir türün yok olması ekosistemin dengesini bozmaktadır.
Nüfus artışına bağh olarak şehirlerin yayılım alanlarının gittikçe genişleme-
si birçok canlı türünün yaşadığı çevreyi daraltmış ya da yok etmiştir. Hay-
ve bitki türlerinin çok şehf ortamına uyum sağlayabilmiştir. Örne-
serçe genellikle İrwanlann yaşadığı yerlerde bulunan bir kuş türüdür,
eskiden tahılla beslenirken günümüzde değişen şartlara göre çok farklı be-
sinler yemeye alışmıştır.
III. Paleocoğrafya
a. Kıtaların Kayması
Bitki ve hayvan türleri üzerinde bugünkü şartlarla beraber geçmiş dönem-
krde hakim Olan çevre şartlan da büyük Ölçüde etkilidir. Kıtalarda ve İklim-
meydana gelen değişiklikler, canlıların yeryüzüne dağılışını Önemli Öl-
çüde belirlemiştir.
Yeryüzünde, büyük kara parçası olan Pangea'dan bugünkü görünümü-
nü alana kadar geçen süre boyunca kara ve denizlerin dağılışında büyük
değişiklNder meydana gelmiştir. Kıtaların yaklaşması ya da uzaklaşması bit-
ki ve hayvanların göç yollarının değişmesine. daha Önce bir arada bulun-
mayan türlerin birbirleriyle karşılaşarak etkileşimlerine neden Olmuştur.
b. iklim Değişiklikleri
İklim değişiklikleri bazı türlerin yok olrnasında, bazı türlerin çevreye uyum
veya göç etmesinde Önemli bir etkendir. İklim değişikliğine
bağlı olarak deniz seviyesinde meydana gelen değişimler, kıyılarda yaşa-
ya-) bazı türlerin kitlesel olarak yok olmasına neden olmuştur. Buzul Çağla-
nrüa buzulların kapladığı aanlar gen*diği için kara hayvanlarının yeryü-
ünde yayılış darıları daralmıştır.
seviyesindeki değişiklikler, okyanuslardaki habitatların ya tümüyle yok
Olmasına ya da azalmasına neden olmuştur. Bu değişimlerden en çok etki-
lenen yerler canlı çeşitlMğinin bol olduğu mercan kayalıklarıdır.
—218—
-219—
ORNEK SORU:
Aşağıdakilerden hangisi ekosistemlerin
devamlılığı üzerinde olumsuz etkiye sa-
hlptlr?
A) Atın0şferdekİ nem oranının artması
B) Çayır ve meraların ıslah edilmesi
C) Baraj havzalarının ağaçlandırılması
D) Ormanların tanm alanlarına dahil edil-
E) Yamaçların eğim yönüne dik sürülmesi
çözüM:
Ormanların tarım alanlarına dahil edilmesi
doğal bitki örtüşünün tahribine ve ekosis-
temlerin bozulmasına neden olur.
YANIT: D
ÖRNEK SORU:
Aşağıdakilerden hangisinin canlıların
yeryüzüne dağılışında etkili olduğu söy-
lenamez?
A) Jeolojik süreçler İçinde İklim değişim-
B) İnsanlann doğaya olan müdahalelerinin
C) Kıta hareketlerinin
D) Okyanus ve denizleri birbirine bağlayan
kanalların açılmasının
E) Kıyı yörelerinde, yerel basınç farklarına
bağlı rüzgârların oluşmasının
ÇÖZÜM:
Yerel basınç farkına bağlı olarak Oluşan
rüzgârlar İklimi etkilemediği İçin canlıların
yeryüzüne dağılışında da etkili olmazlar.
YANIT: E
Coğrafya 1-2 Konu Anlatımlı / Soru Bankası
