DIŞ KUVVETLER
Dalgaların taşıdığı kumlar, kıyının açığında birikip deniz yüzeyine çıkrnasıy-
la kıyı şetleri oluşur (Şekil- 18).
Göl
Kıyı kordonu
Şekil- 18: Kıyılarda Oluşan birikim şekilleri
Kıyı şetlerinin bir koy veya körfezin önünü kapatmasıyla kıyıda Oluşan göle
lagün (deniz kulağı) denir.
Kıyı setinin, kıyının açığındaki bir adayı kıyıya bağlamasıyla oluşan şekle
tombolo (şaplı ada) adi verilir.
b. Akıntılar
Deniz ve okyanuslarda oluşan akıntıların nedenleri;
— Sürekli rüzgarlar,
— Denizler arasındaki seviye, yoğunluk, sıcaklık farkı,
— Ay'ın çekim etkisidir.
Okyanus akıntılarının an Önemli nedeni sürekli rüzgarlardır. Sıcak ve soğuk
okyanus akıntılarının başlıcaları şunlardır (Harita-2).
——Soğuk (tek sayılar)
•—•——»Sıcak (çift sayılar)
1. KaMorniya
3. Labrador
5. Kanarya
7. Oyaşivo
9. Humbolt (Peru)
11 • . Benguela
13. Bab Avustmya
ÖRNEK SORU:
2. Alaska
4. Güfstream
6. KuroŞvo
a. Brezilya
10. Mozanbİk
12. Doğu AvLEtraIya
KUWETLER
Soğuk Su Akıntıları:
Yüksek enlgnlerden Ekvator'a doğru kutup rüzgarlarının etkisiyle oluşan
Labrador: Kanadahm doğu kıyılarından güneye doğru oluşur.
Oyaşivo: Asya'nm kuzeydoğusunda. Karnçatka ve Kuru adalarından gü-
neye doğru oluşur.
Benguela: Amanın güneybatısında kuzeye doğru etkilidir.
Humbolt (Peru-ŞiIi): Güney Amerika'nın batısında kuzeye doğru oluşur.
İç denizlerde çoğunlukla seviye ve yoğunluk farkından dolayı deniz akın-
Narı oluşur. KaradenİZİn su seviyesi Akdenİ2e göre 40 - 50 cm daha yük-
sektir. Bu nedenle boğazlar yoluyla Karadeniz'den Akdeniz'e doğru üst
akıntı oluşur.
Akdeniz'in Karadenitden daha tuzhu olduğu İçin yoğunluğu daha
fazladr. Bu nedenle Akdeniz'den bQradeniz•e doğru da boğazlar yoluyla alt
Oluşur.
C. Gel-git (Med-cezir):
Kyllann şeklenmethde Önemli etkileri Olan gelgit, Güneş ve daha çok
Ayın Dünya üzerindeki manyetik çekim kuvvetinin etkisiyle, deniz
seviyesinde görülen periyodik sahnmlardr.
Bir Ay günü 24 saat 50 dakika olduğu içh, bu süre içerisinde denizlerde iki
kabarma (gel, mad), iki çekHrne (git, cezir) gerçekleşir.
Gel şaması İle safhası arasındaki seviye farkına gelgit genliği denir. Gel-
git daha çok büyük şu kütlelerinde etkilidir. Bu nedenle okyanuslarda gel-
git genliği daha fazla iken (10-12 m), iç denizlerde fark edilmeyecek kadar
düşüktür (20-50 m.
Güneş
Şekil-19: Büyük gelgit oluşumu
Gagİt genliği,
— yeni ay ve dolunay zarnanlannda,
— Güneş ve Ay tutulmasının görüldüğü tariNerde
daha yüksektir ve bu dönemlerde büyük gelgit oluşur. Çünkü bu dönem-
lerde Ay, Dünya ve Güneş aym doğLdtu üzerinde durduklarından, çekim
g4eri birbirine eklenir.
Bununla bir*
— ekinoks tarhlerhde,
— Ay'm Dünyaya mm Olduğu tarihlerde de
gelgit genliği yüksek Olur (Şekil-19).
74.
Harita-2: Okyanuslardaki sıcak soğuk akıntılar
Sıcak Su Akınlıları:
Kaynağını alçak enlemlerden alan, alize ve batı rüzgarlarınm
Oluşan akınülardır.
Gülf Stream: Batı ve Kuzeybatı Avrupa kıyılarında etkilidir.
Kuroşivo: Asya'nın doğu kıyılarında, Japonya açıklarında etkilidir.
Brezilya: Güney Amerika'nın doğu kıyılarında etkindir.
Coğrafya 1-2 Konu Anlatım" / Soru Bankası
etkisiyle
Labrador akıntısı etkili olduğu kıyılarda
sıcaklığı düşünürken Golf Stream akmüy
sıcakhğl yüksektir.
Bu durum, söz konusu akıntıların,
L ahş yönleri,
II. akış hür',
III. geldiWeri enlem,
W. taşıdıkları topkm şu miktarı
niceliklerinden hangileri bakımından
farklı olmasıyla açıklanabilir?
Bil ve 111 q WwW
E) Mlve1V
D) 11 ve1V
ÇÖZÜM:
Labrador akıntısı kutuplardan Ekvator'a
doğru, GOM Stream akıntısı ise Ekvator'"n
kutuplara doğru hareket eder.
YANIT: B
Uyan:
Ay, Dünya'ya daha yakm Olduğu için Ayın
çekim gücü Güneş'ten fazladır. Bir Ay
günü Güneş gününden 50 dakika uzun
Olduğu İçin gelgit, her gün 50 dakikalık
gecikmeyle gerçekleşir.
ÖRNEK SORU:
Ay'ın vo Güneş'in çekim etkisiyle okyanus
ve deniz sularının gün İçinde periyodik
olarak yükselmesi ve alçalması olayına
gelgit denir. Yükselme ve alçalma arasın-
daki yükselti farkı, yani gelgit genliği her
yerde aynı değildir, yer yer değişir.
Buna göre, yukandakl haritada numara.
lanmış yerlerin hangisinde gelgit gen.
Ilğl daha fazladır?
A) I B) II C)lll
çözüM:
Gelgit genliği, İç deniz kıyılarına oranla ok-
yanus ve kenar deniz kıyılarında çok daha
YANIT: C
Coğrava 7-2 Konu Anlatımlı I Som Bankası
