DESTAN/EFSANE
DOĞAL VE YAPMA DESTAN ARASINDAKİ FARKLAR
Doğal destan sözlü anlatıma, yapma destan yazılı anlatıma dayalıdır.
Doğal destan anonimdir, söyleyeni belli değildir, yapma destan ise bir şair-yazar tarafından kaleme alınır.
Doğal destanda mekân olağanüstüdür, yapma destanda ise mekânlarda olağanüstülük yoktur.
Doğal destanda mübalağalı söyleyişler bulunur, yapma destanda anlatılar olasıdır.
Doğal destanda çok uzak zamandaki olaylar anlatılırken yapma destan genellikle yakın zaman diliminde yaşa-
nanları anlatır.
Doğal destanın oluşum safhaları (çekirdek, yayılma, derleme) vardır, yapma destanda bu üç aşama bulunmaz.
TÜRK DESTANLARINDA TİPLER
Alp Tipi: Yiğitlik, cesaret, kahramanlık gösterenlere "alp" adı verilmiş, İslamiyet'ten sonraki Türk destanlarında
"Alp-Eren" tipine dönmüştür. Oğuz Kağan Destanı "alp" tipine, Battal Gazi "Alp-Eren" tipine örnektir.
Bilge Tipi: "Ak Sakallı" olarak da bilinir. Eski Türklerde toplumu manevi olarak yönlendirenlerdir. Verdiği öğütlerin
etkileri kendileri öldükten sonra da devam eder.
• Kadın Tipi: Fedakârlık ve sadakatiyle aile birliğinin merkezi, soyun devamlılığını sağlayandır. Kadın tipi, Türk
destanlarında zaman zaman evin reisidir.
TÜRK DESTANLARINDA MOTİFLER (MİTOLOJİK ÖGELER)
Türk destanlarında bozkurt (gök börü), ışık (kutsal (gümüş ok/altın ay), mağara, ağaç, demir ve demir-
cilik, rüya (düş), kırklar, at, büyü (sihir), pir motifi, kutsal dağ, kutsal su, aslan, hızır, geyik motifi en sık kullanılan-
lardır.
TÜRK DESTANLARININ KAYNAKLARI
Eski Çin, Arap ve İran eserlerinde Türk destanlarıyla ilgili bilgilere ulaşabilmek mümkündür. Türk destanlarının
kaynaklarından bazıları şunlardır:
Divânü Lugati't- Türk, Kaşgarlı Mahmut
Şehnâme, Firdevsi
• Câmi'ü't-Tevârih, Reşidüddin
Selçuknâme, Yazıcıoğlu
Şecere-i Terâkime, Şecere-i Türk, Ebulgâzi Bahâdır Han
Cihan-güşa, Cüveyni
MEBİ KONU ÖZETLERİ
168
TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI - AYT
