COĞRAFYANIN TANüMö, KONUSU YE BÖLÜMLERİ
Gezegenler, Güneş'ten uzaklaştıkça yörüngelerinin çaplan da büyür.
Gezegenlerin; Güneş çevresindeki dönüş hızlan Güneş'ten uzaklaştıkça
azalır. Kendi çevrelerindeki dönüş hızları; Güneş'ten uzaklaştıkça artar.
Güneş sisteminin oluşumunu açıklayan ve en çok benimsenen görüş
Kant-Laplace teorisidir.
Dünya'nın uydusu Olan Ay; küçük olduğu İçin çekim gücü. yer çekiminin
1/6'Sl kadardır. Bundan dolayı atmosferi yoktur. Atmosferi olmadığı İçin;
b/ İklim olayları görülmez.
Günlük sıcaklık farkları çok fazladır.
Sıcaklık farkından oluşan mekanik (fiziksel) çözülme çok fazladır,
Dış kuvvetler (akarsular, buzullar vb.) etkili değildir.
Yüzeyine çok sayıda meteor düştüğü Çin yüzeyi çok engebelidir.
Canlı yoktur.
Su buharı olmadığı için, yağış, sis, bulut gibi, atmosfer olmadığı içh
basınç ve rüzgarlar gibi meteorolojik olaylar görülrnez.
Yörüngesi elips biçiminde olduğundan Ay. Dünya'ya bazen yaklaşır bazen
de uzaklaşır,
Ay İç ısısını kaybettiği İçin Ay'da volkanizma olayları görülmez.
Güneş'ten aldığı Işığı yansıtan Ay'ın şekli ve büyüklüğü geceden geceye
değişiyor gibi görünür, Bu durum; Ay'ın güneş Işığı tarafından aydınlatılan
kısmının Dünya'dan görülebilme oranının değişmesinden kaynaklanır. Ay
yüzeyinin aydınlık kısmındaki değişikliklere Ay'ın evreleri denir. Bunlar
sırasıyla yeniay, hilal, ilk dördün, dolunay, ikinci dördün ve tekrar hilal
evreleridir (Şekil-3).
Ay'ın Dünya üzerindeki çekim gücünün etkisiyle med cezir (gelgit) Oluş.
maktadır. Med-cezir yeryüzünü şekillendiren bir dış kuvvet Olduğu İçin
coğrafyanın konuları İçerisinde yeralır. Bundan dolayı Ay'ın hareketlerini
genel olarak bilmek gerekmektedir.
İlk dördün
Şekll•3: Ay'ın
COĞRAFYAÎUN KONUSU VE BÖLÜMLERİ
Ay Günü
Dünya'daki herharwi bir noktanın ardarda İki kez Ayam karşısından geçene
kadar Olan süreye ay günü denir. Ay günü 24 saat 50 dakikadır.
Güneş Günü
Dünya'daki herhangi bir noktanın ardarda iki kez Güneş'in karşısından
geçene kadar olan süreye güneş günü denir. Güneş günü 24 saattir.
Ay günü He güneş günü arasındaki 50 dakikalık fark; yaklaşık bir ayda
bir gün farkı, bu da yılda 10-11 günlük farkl oluşturur. (Bundan dolayı
güneş yılı 365 gün İken ay yılı İse 354 gündür.)
50 dakikalık farktan dolayı gelgit (med-cezğ), her gün 50 dakika
oluşur.
Ay'm Dünya çevresindeki dönüş süresi, kendi çevresindeki dönüş süre-
şirü eşittir. Bu gün 12 saat, 44 da kikadır. Bundan dolayı Dünya'dan
Ay'ın sadece bir yüzü görülebthr.
Güneş ve Ay Tutulmaları
Aynı düzlem üzerinde olmak koşuluyla; Dünya, Ay ve Güneş arasına
@rdiğinde Ay tutulması gerçekleşir. Çünkü: Dünya. Ay'ın Güneş'ten gelen
"1 almaşma engel Olur. Tutulma şırasında Dünya'nın karanlık kısmında,
Ay tutulması gözlenir (Şekil-4).
Ay
Şekil"': Ay Tutulması
Aynı düzlem üzerinde olmak koşuluyla; Ay, Dünya ve Güneş arasına gi-
retse Güneş tutulması gerçekleşir (ŞekN-5).
Şekil-5.• Güneş Tutulması
Coğrafya 1-2 Konu Anlanrn!ı I Soru Bankası
— 16 —
Her iki günün oluşmay da Dünya 'mn ek-
seni çevresindeki bir dönüşünün sonu-
cudur. Sadece değişen Dünya'nın karşı-
sındakİ referans noktasıdır. Referans nok-
tası; Ay ise, ay günü, Güneş ise güneş
günü Oluşur.
ÖRNEK SORU:
Gelgit olayının her gün bir Önceki güne
göre 50 dakika gecikme İle gerçekleş.
meşi aşağıdakilerden hangisinin Sonu-
A) Afm Dünya çevresinde dönüş şûresl•
nin kendi çevresinde dönüş süresine
eşit Olmasının
B) Dünya'nın Ay İle Güneş'in arasına gir-
C) Ay'ın çekim gücünün Dünya çekim
gücünden az olmasının
D) Ay'da atmosfer Olmamasının
E) Ay günü İle güneş gününün birbirine
eşit olmamasının
ÇÖZÜM:
Ay gününde referans "Ay" dır. Ay, Dünya
çevresinde döndüğü İçin, Ay günü, Güneş
gününe eşit değildir. Aralarında 50 da-
kikallk fark vardır. Bu durum, Ay'ın çekim
gücünün etkisiyle gerçekleşen gelgit
olayının her gün 50 dakika gecikme İle
gerçekleşmesine neden olur.
YANIT: E
Coğrafya 1-2 Konu Anlatımlı Soru Bankası
— 17 —
