B. ÖĞRETİCİ METİNLER
ı. MAKALE
Bir görüşü savunmak, bilgi vermek, bir iddiayı kanıÜamak ve
düşüncelerini başkalarına açıklamak amacıyla gazete ve der •
gilerde yayımlanan yazılardır.
Lj Nesnel bir bakış açışıyla kaleme alınır; ciddi, ağırbaşlı, anla-
şlır bir dil kullanılır.
—j Sanatlı anlatımdan, söz oyunlarından uzak durulur.
Öğretici, açıklayıcı, kanıtlayıcı anlatım türleri kullanılın
Gazete ve dergilerde yayımlanır ancak teknolojinin gelişme-
siyle internet makaleciliği de yaygınlaşmıştır.
—j Türk edebiyatında İlk makale, Tanzimat Dönemi sanatçısı
Şinasi'nin, özel gazete dan Tercünün-ıAhvâfde yayımladığı
Tercümân-l Ahvâl Mukaddimesi dir.
Türk Edebiyatında Makale Türündeki Bazı Önemli Eşerler
Dekadanlar (Ahmet Mithat Efendi), Edebiyat ve Hukuk (Hüseyin
Cahit Yalçın), Milli Edebiyat Meselesi ve Cenap Bey'le
Münakaşalanm (Ali Canip Yöntem), Üç Tarz-' Siyaset (Yusuf
Akçura). Yeni Lisan Seyfemn), Edebiyat Üzerine Makaleler
(Ahrnet Harndi Tanpınu), Üç Tepe (Yahya Kemal), Şiirde Mana
ve Vuzuh I Şiir Hakkında Bazı Mülahazalar (Ahmet Haşim),
Esaslan (Ziya „
2. FIKRA (KÖŞE YAZISI)
-j Gazete ve dergilerin belirli sütunlarında güncel konulan ele
alan yaz türüdür. Köşe yazısı olarak da adlandırılır.
Yazar, güncel olayları kişisel bakış açısıyla ele alır; kanıtlama
zonmluluğu yoktur.
Konular ayrıntıya inilmeden açık, sade, akıcı bir dille İşlenir.
-j Açıklayıcı ve tartışmacı anlatımdan yararlanılır.
Bu yazı türünün İlk örneklerini İbrahim Şinasi, Namık Kemal
ve Ahmet Mithat Efendi vermiştir. Sonraki dönemlerde onlan
Hüseyin Cahit Yalçın, Ahmet Raşim, Ahmet Haşim, Refik Ha-
lit Karay, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Ziya Gökalp gibi yazarlar
takip etmiştir.
Cumhuriyet Dönerni'nde tanınmış fıkra yazarları arasında Pe-
yami Safa, Falih Rıfkı Atay, Burhan Felek, Orhan Seyfi Orhon ,
Yusuf Zya Ortaç gibi isimler sayılabilir.
38
3. DENEME
Herhangi bir konuda yeni ve kişisel görüşlerle bezenmiş bir
anlatım İçinde sunulan düzyazı türüdür.
Konu sınırlaması yoktur, her konuda yazılabilir.
Keşin yargılara yer verilmez, düşünceleri kanıtlama zorunlu-
luğu yoktur.
Kişisel görüş ve düşünceler ön plandadır.
Yazar, düşüncelerini kendisiyle konuşuyormuş gibi bir üslup-
la anlatır.
Nurullah Ataç, "Deneme 'ben'in ülkesidir," demiştir. Deneme-
lerde yazar, olaylara kendi "ben"i açısından yaklaşır.
Denemeler, konularına göre "kişisel duyarlılık ve dikkati konu
alan denemeler", 'öğretici ve eleştirel denemeler", "sosyal ve
felsefi konularda bireysel düşünceyi İfade eden denemeler”
şeklinde sınıflandırılabilir
Dünya edebiyatında deneme türünün kurucusu ve en büyük
yazarı Fransız yazar Montaigne'dir (Monteyn). Sanatçının
Denemeler adlı yapıtı bu türün İlk örneğidir. İngiliz yazar Francis
Bacon da bu türün önemli temsilcilerindendir,
Türk edebiyatında, Ahmet Haşim'in Bize Göre ve Gurebahane•i
Laklakan adlı yapıtlarındaki bazı parçalar, deneme türünün İlk
ömekleri sayılır.
Nurullah Ataç, Suut Kemal Yetkin, Sabahattin Eyüboğlu, Cemil
Meriç gibi sanatçılar bu türde adından söz ettirmiştin
Türk Edebiyatında Deneme Türündeki Bazı Onemli
Eserler
Günlerin Getirdiği, Karalama Defferi, Sözden Söze, Söz
(Nurullah Ataç); Günlerin Götürdüğü, Edebiyat Üzerine, Sanat
Meseleleri, Düş 'ün payı (Suut Kemal Yetkin); Beş Şehir (Ahmet
Hamdi Tanpınar); Bu Ülke, Mağaradakiler (Cemil Meriç); Mavi
ve Kara (Sabahattin Eyüboğlu); Nesillerin Ruhu, Kültür ve Dil
(Mehmet Kaplan); Kurutulmuş Felsefe Bahçesi, Boğaziçi Şıngır
Mıngır, Kediler, Paf ile Puf, Kendimle Konuşmalar, Ah Beyoğlu
Vah Beyoğlu (Salâh Birsel); Önce Şiir Vardı, Yaşasın Edebiyat
(Oktay Akbal)...
