Atatürk Dönemi iç Politika Gelişmeleri
İzmir Suikastı (1926)
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasının kapatılmasından son-
ra bu partideki eski ittihatçılar, siyasi yoldan ulaşamadıkları
amaçlarını silahla elde etmek istemişlerdir. Mustafa Kemal'e
suikast yaparak rejime istedikleri gibi şekil vermek istemişler;
dir. Suikast önce Ankara'da planlanmış ancak uygun bir or-
tam ve zaman bulunamayınca Atatürk'ün İzmir gezisi sırasın-
da gerçekleştirilmesi planlanmıştır.
Suikastin Önde Gelen Planlayıcıları
Lazistan Milletvekili İzmit Milletvekili Eski İttihatçılardanı
rgılama
nn
Şükrü Bey
Ziya Hurşit Bey
iler yargılanmış ve 13 idam cezası verilmiştir. Kâzım Karabekir
Paşa, Ali Fuat Paşa, Refet Bele, Cafer Tawar Paşa gibi Millî Mü-
cadelemizin büyük ve tarihi şahsiyetleri suçsuz bulunmuşlardır,
"İttihatçılar davası" olarak bilinen ikinci aşamada ise 4 idam
zası verilmiş, Rauf Bey de olmak üzere bazı kişiler çeşitli hapis
larına çarptırılmıştır.
"Benim naçiz vücudum bir gün elbet toprak olacaktır. Fakat-
Türkiye Cumhuriyeti sonsuza kadar yaşayacaktır."
Mustafa Kemal Atatürk
Serbest Cumhuri Fırkasının Kurulması (12 Ağustos 1930)
lahları Kullanaca
Fedailer
Laz İsmail
Abdülkadir Bey
Gürcü Yusuf
• Türkiye Cumhuriyeti'nin
ikinci
dir. Partini
uikastçilere İzmir'de Millî Mücadele'de önemli hizmet
ülunan San Edip Efe yardımcı olmuştur. Suikastçileri Gi
Şevki'nin Sakız Adası'na kaçırması planlanmıştır.
Gezi programına göre Atatürk'ün 16 Haziran 1926'da İzmir'e
gelmesi beklenirken, gezi bir gün sonrasına ertelenince geliş-
melerden kuşkulanan ve telaşlanan Giritli Şevki suikast girişi-
mini İzmir Valisi Kâzım Dirik Paşa'ya ihbar etmiştir. İhbardan
sonra Ziya Hurşit, Laz İsmail, Gürcü Yusuf gibi kişiler İzmir'de,
Sarı Edip Efe ve Abdülkadir de İstanbul'da yakalanmıştır.
İstiklal Mahkemesi'nin İzmir'e Gelmesi (Aliler Mahkemesi)
17 Haziran 1926'da İstiklal Mahkemesi İzmir'e gelmiştir. Baş-
kanlığını Afyonkarahisar Milletvekili Ali (Çetinkaya), üyeliklerini
Gaziantep milletvekili Kılıç Ali Bey, Aydın milletvekili Reşit Galip
Bey, Rize milletvekili Laz Ali (Zırh) Bey savcılığını Denizli millet-
vekili Necip Ali (Küçüka) Be"in yaptığı bu İstiklal Mahkemesine
üyelerinden dördünün de adı Ali olduğu için "Aliler Mahkeme-
si" de denilmiştir.
Mahkeme suikast girişiminin arkasında Terakkiperver Cumhuriyet
Fırkası üyeleri ile eski İttihatçıların olduğuna dair bir değerIendirme
yapmıştır. Bu karar sonrası tutuklananlar arasında Kâzım Karabekir
Paşa, Ali Fuat Paşa, Refet Bele, Cafer Tayyar Paşa başta olmak üze-
re Millî Mücadele Hareketi'nin önemli isimleri de yer almıştır. Ay-
rıca yurt dışında bulunan eski Başbakanlardan Rauf Bey ve Adnan
Adıvar haklarında da gıyabi tutuklama kararları verilmiştir.
genel başkam
dır. Parti bizzat Mustafa Kema"in
isteği ile kurulmuştur. Mustafa Kemal Atatürk, muhalif bir parsı
tinin kurulmasını sağlayarak aynı zamanda inkılapların halk a
Ali Fethi Bey
Nuri Conker
Ağaoğlu Ahmet Bey
(Genel Başkan)
(Genel Sekreter)
(Kars Milletvekili)
3
Tahsin Bey
Reşit Galip Bey Mehmet Emin Yurdakuİ
(Erzurum MilletvekNİ) (Niğde Milletvekili) (Şebinkarahisar Mu)
pernokrat Partinin kurucularıd-
Atatürk'ün kız kardeşi Ma
Adnan Menderes partinin
Atadan da partide görev almı
9ydın il başkanlığını üstlenmiştir.
Serbest Cumhuri et Fırkasının Kurulma Nedenleri
Meclis İçinde hükûmetin denetimini sağlamak böylece keyfi ve
yanlış politikalar ve uygulamalar yapmalarına mani olmak
1929 Dünya Ekonomik Bunalımı şırasında mevcut hükûmetin
uygulamalanna seçenek olarak yeni görüşler üretmek
Cumhuriyetin ve çok partili demokrasinin gereğini yerine getir-
mek, böylece ülkenin dışarıdaki görünümünü değiştirmek
IHaIkın istek ve görüşlerinin yönetime yansımasını sağlamak
Kurulacak muhalefet partisiyle iktidar partisinin tek güç olma-
sının önüne geçmek İsmet Paşa'nın Meclis, parti ve memleket
içinde elde ettiği nüfuzu azaltmak
Serbest Cumhuriyet
Fırkasını destekleyen Yarın Son Posta
142
Halkın Sesi
Parti Programmda Yer Alan Temel İlkeler
Fırka cumhuriyetçilik, milliyetçilik ve laiklik esaslarına bağlı kala-
caktır.
Vergiler halkın iktisadi girişim gücünü ve gelişmesini aşmamalıdır.
Ülkenin kalınmasında yabancı sermayeye ihtiyaç olabilir.
Ekonomik anlayışta ve girişimlerde liberalizm benimsenmeli, ferdi
girişimler desteklenmelidir.
Kadınlara seçim hakkı tanınmalıdır.
Âli Fethi Okyar'm İzmir ve Ege seyahati esnasında halk çok coş-
kulu tezahüratlarda bulunmuştur. Ancak bir süre sonra Fethi Bey
Cumhuriyet yönetimi karşıtlarının partiye katılmasından endişe
Ederek partiyi fesih ettiğini 17 Kasım 1930'da halka duyurmuştur.
Menemen Olayı (23 Aralık 1930
Serbest Cumhuriyet Fırkasının kendisini feshetmesinden 33 gün
sonra Manisa'da Derviş Mehmet çevresine topladığı yandaşlarıyla
İzmir'in Menemen ilçesinde "Din elden gitti, şeriat isteriz." çığlık-
larıyla halkı kışkırtmış, isyan çıkartmıştır.
Olayı duyup, durdurmak için bölgeye küçük bir birliği
komuta eden Öğretmen Asteğmen Mustafa Fehmi
Kubilay gelmiştir. Kubilay bir kaza olmaması için as-
kerlerine manevra fişekleri dağıtmış, ateş emri ve-
rilince de verilen bu silahlar etkisiz kalmıştır. Bunun
üzerinde Derviş Mehmet "Din gücüne sahip olana
nıermi işlernez." diyerek askerlere saldırmış ve as-
teğmen Kubilay şehit edilmiştir. Yine olaylar sırasında
ŞehitÖğretmen Hasan ve Şevki adında iki bekçi de şehit edilmiştir.
Asteğmen Olay duyulur duyulmaz bölgeye ordu sevk edilmiş,
Mustafa Fehmi sıkıyönetim ilan edilmiş ve olaya karışanlar Harp
Kubilay Divanında (askerî mahkenıe) yargılanmışlardır.
Mustafa Kemal Atatürk Cumhurbaşkanı ve Başkomutan olarak
Orduya gönderdiği başsağlığı mektubunda; "Büyük Türk ordu-
sunun genç subay ve Cumhuriyetin Öğretmenler topluluğunun
değerli üyesi Kubilay'ın temiz kam İle Cumhuriyet, yaşama ye-
Eneğini tazelemiş ve güçlendirmiş olacaktır." demiştir.
Atatürk Şeyh Sait İsyanı'ndan sonra Menemen Olayı'nın yaşan-
maşı üzerine demokrasi ortamının henüz oluşmadığına kana-
at getirerek çok partili siyasi yaşam denemelerine ara vermiştir.
instagram.com/copysinav
