3. AŞIK TARZI HALK şllRl
Saz şairlerinin (âşıkların) oluşturdukları edebiyattır.
—j Din diş konuların İşlendiği bu edebiyatta, şiirler; "âşık", "şaz
şairi' , -ozan" gibi adlar verilen şairler taralından şaz (bağla-
ma) eşliğinde söylenir.
-j Usta-çırak ilişkisiyle yetişen âşıkların bir kısmı köylerde, bir
kısmı konugÖçer aşiretlerde, bir kısmı asker ocaklarında, bir
kısmı da kasaba ve şehirlerde yetişmişlerdir.
—j Âşıklar; İslamiyet öncesindeki -şaman, kam, ozan, baksı"
geleneğinin devamı niteliğindedir.
Âşıkların şimerinin toplandığı defterlere cönk (danadNi, sığırdili)
verilir.
Âşık tarzı halk şiirinde, âşıkların takma adının son dörtlükte
geçmesine tapşırma denir.
-j Saz eşliğinde doğaçlama şiir söyleyen, çoğu okuma yazma
bilmeyen, tahsil görmemiş şairlere -saz şairi, âşık, meydan
şairi'; okuma yazma bilen, tahsil görmüş, şiirlerini hece ve
aruzla yazanlara ise 'kalem şuarası (şairler)" adı verilir.
Şiirlerde halkın anlayacağı sade bir dil kullanılmıştır. Ancak
özellikle 18 ve 19. yüzyıllarda divan şiirinden etkilenen bazı
şairler, şürlerinde Arapça ve Farsça kelirnelere yer vermişlerdir,
Şiirlerde genellikle dörtlük nazım biriminden yararlanılmıştır
ancak kirni şairler beyit nazım birimini de kullanmıştır.
...j Genellikle hece ölçüsü kullanılmış, hecenin yanı sıra aruzla
da şiirler kaleme alınmıştır.
ÂŞIK TARZI HALK şiiRi NAZIM ŞEKİLLERİ
1. KOŞMA
Saz Şairlerinin. 11 'li hece ölçüşüyle sevgi, doğa, hasret, Ölüm ,
kahramanlık gibi konular üzerine söyledikleri şiirlerdir.
Nazım birimi dörtlüktür, dörtlük sayısı 3-5 arasında değişir.
Uyak düzeni genellikle şu şekildedir:
üab, cccb, dddb labcb (xaxa), dddb, eeeb...l
Son dörtlüğünde şairin mahlası geçer.
Koşmanın konu bakımından benzeri divan edebiyatında gazel ,
İslamiyet öncesi Türk edebiyatında koşuktur.
KONULARINA GORE KOŞMA TURLERI
Koşma, konusuna göre "güzelleme, koçaklarna, taşlama ve
ağıt" gibi türlere ayrılır.
a. Güzelleme
Doğa güzelliklerini anlatan, sevgiliyi veya sevilen bir varlığı
(at, Ördek vb.) Öven koşmalardır. Karacaoğlan, Erzurumlu
Emrah. Âşık Ömer ve Dadaloğlu'nun güzellemeleri ünlüdür,
ÖRNEK
Ala gözlerini sevdiğim dilber
Şu gelip geçtiğin yollar övünsün
Kadir Mevla'm şeni Övmüş yaratmış
Nasibi olduğun kullar övünsün
b. Koçaklama
Konusu yiğitlik, savaş, kahramanlık olan koşmalardır.
Batı edebiyatındaki epik şiirin karşılığıdır, Köroğlu ve Dadaloğlu
koçaklamalanyla ünlü şairlerdir.
ÖRNEK
Düşman geldi tabur tabur dizildi
Alnımıza kara yazı yazıldı
Tüfek İcat Oldu mertlik bozuldu
Eğri kılıç kında paslanmalıdır
c. Taşlama
—j Bir kişinin ya da toplumun kusurlu yönlerini alaycı bir dille
eleştiren koşmalardır. Taşlamanın divan şiirindeki karşılığı
hicviye, Batı edebiyatındaki karşılığı satirik şiir, modern şiir-
deki karşılığı İse yergidir. SeyranÎ, Kazak Abdal, Bayburtlu
Zihnî ve Ruhsatı, taşlamalarıyla ünlü şairlerdir,
ÖRNEK
Kazak Abdal söyledi bu türlü sözü
Yoğurt ayran ile hallolmuş özü
Köyden şehre İnse bir köylü kızı
İnci yakut ister mercan beğenmez
65
